Er ontstaat een nauwe band tussen gezin en samenleving in de late middeleeuwen. Dit houdt verband met de staatsvorming en de legitimatie van de kerk (zij breken de gewapende macht va de families vb. eerstgeboorterecht).

Gezin en kerk

- middeleeuwse recht en dogmatiek

• celibaat boven het huwelijk
• principe van monogamie en onontbindbaarheid
• bona matrimonalia: huwelijk als trouw en voortbrengen van kinderen

- consensusdoctrine in de decretalen van Gregorius IX in 1234

• wederzijdse instemming
• onontbindbaar
• vrijere omgangsvormen
• belang autoriteit van de vader

- Humanisme van Erasmus

• vraagstellingen over de onkuisheid van celibatairen
• voorstander van priesterhuwelijken, positivist
• belang van het gezin als een opvoedingsinstituut waarin zorgzame en liefdevolle opvoeding van de kinderen centraal staat.

- Protestantisme van Calvijn

• tegen celibaat en kloosterleven
• desacramentalisering
• doel van het huwelijk blijft het voortbrengen van kinderen, maar een liefdevolle relatie is nodig als afspiegeling van de liefde voor God
• gezin als zeer belangrijke plaats voor de godsdienstoefening

- Katholieke Reformatie

• strijd tegen de mistoestanden in de kerk
• pleidooi voor hernieuwde vroomheid
• christelijk huwelijksleven beter dan celibaat
• toenemende waardering voor het gezin
• regeling huwelijksluiting in het Concilie van Trente: decreet van Temetsi (homogenisering en uniformsering van de huwelijksceremonie, huwelijksgeloften uitspreken in aanwezigheid van getuigen en priester, registratie in parochieregisters, strenger toezicht)

Gezin en staat

- middeleeuwen

• macht van verwantschapsgroepen en familie
• ontluikende moderne staat zorgt voor een daling van de macht van families

- vorstelijk absolutisme

• gehoorzaamheid van de vorst vs almacht van de vader in het gezin
• Bodin: vergelijking staat met de familie
• Bossuet: vaderlijk en vorstelijk gezag gestoeld op le droit divin
• Hobbes: vorstelijk absolutisme maar godloos: staat als monsterlijke machine = leviathan
• Locke: two treaties of government
  • verdrag als vrijwillige verbintenis tussen de vorst en mensen
  • mens van nature goed (geboren als tabla rasa)
  • gehoorzaamheid aan beide ouders
• Rousseau: du contrat social
  • doorbreken van het hiërarchische denken: soevereiniteit van het volk
  • beleid als uitdrukking van de volonté générale
  • scheiding staat en gezin: vader als natuurlijke meerdere
  • opvoedbaarheid van de mens (Emile ou l’education): gezin als opvoedingsinstituut

Het huwelijk was gebonden aan een economische basis en endogamie werd nagestreefd. Deze economische basis kon echter sterk verschillen. Op het platteland was het bezit van grond een belangrijke factor, waar bij de adel het kapitaal en de machtspolitiek nagestreefd werden. Hieruit volgt dat er vaak geen sprake was van liefde en betrokkenheid, tenzij in steden, waar meer huwelijken op basis van eigen keuze aangegaan werden.

- nuclear family vs extended family (aan de hand van het demografisch patroon)

- relatief kleine gemiddelde omvang

- nuancering

• regionale verschillen
• Berkner: gezinscyclus: huishoudens verschillen volledig wanneer er sprake is van een productie-eenheid

Hajnal: het West-Europese huwelijkspatroon: typische kenmerken

- gemiddeld hoge huwelijksleeftijd (zeker in vergelijking met systemen van uithuwelijking maar steeds variaties afhankelijk van sociale groepen in ruimte en tijd)

- hoge proportie ongehuwden

- gering leeftijdsverschil tussen de partners

- relatief beperkt aantal buitenechtelijke geboorten

Hierbij is het huwelijk een soort van evenwichtsherstellend mechanisme. Het zorgt voor een daling van de spanningen tussen bevolkingsomvang, gezinsvorming en bestaansmiddelen.

Het huwelijkspatroon kan verklaard worden aan de hand van verschillende factoren. Ten eerste is het huwelijk afhankelijk van de bestaansmiddelen (Dupâquier: economische basis, kerngezin als standaardmodel en kinderen enken binnen het huwelijk (na conceptie dient een huwelijk voltrokken te worden); Wrighley en Scofield: lange termijn verbanden tussen ontwikkeling van reële lonen en ontwikkeling van nuptialiteit). Daarnaast is er het principe van de neolokaliteit (opzetten van een nieuw huishouden zonder controle van de ouders) en de reproductie binnen het huwelijk.