330 AD

Byzantium als nieuwe residentie voor keizer Constantijn de Grote koos deze stad om aantal redenen:

1) strategische ligging op grens tussen twee continenten

2) groeiende demografische en vermoedelijk ook economische gewicht van het oostelijke deel van het Romeinse Rijk

3) afstand nemen van de weinig volgzame Italiaanse senatorenstand (hielden vast aan Romeinse goden, terwijl Constantijn het christendom promootte)

Bouwpolitiek

Keizers uit IV deden er alles aan om Byzantium, dat al vlug Constantinopel genoemd werd, de allure van Rome te geven. Ze startten een ambitieuze bouwpolitiek:

- christelijke monumentale gebouwen nemen centrale plaats in (cf. Hagia Sophia)

- bestaande politieke voorzieningen kenmerkend voor de Romeinse stedelijke cultuur (cf. fora, badhuizen, theaters, renbanen) werden vergroot en verfraaid

Elementen van de ruralisering: IV - VI

- Munten: enkel bronsgeld, goud- en zilverstukken niet meer als munten, maar als geschenken

- Instorting staatsapparaat

- Sterke bevolkingsdaling (vooral in steden en garnizoenen)

- Stedelijke markt verdween

- Enorme stadsvlucht: bevolkingsspreiding stijgt

- Daling van de landbouwproductie en de oppervlakte van het bebouwde areaal (er waren veel minder monden te voeden)

- Latifundia (grote agrarische domeinen) als zwaartepunt van de samenleving

• oude senatorenstand

eigende zich fiscale voorrechten toe waardoor senatoriale landerijen de status van immuniteiten genoten: de staatsmacht kon er niet optreden

• grootgrondbezitters

streven naar autarkie: ze gedragen zich als kleine heersers; regelen zelf rechtspraak, bestuur en belastingen

• kleine boeren

plaatsten zich vaak onder de bescherming van een naburige grootgrondbezitter; boer stond zijn grond af (precaria), betaalde erkenningcijns aan de heer en behield het gebruiksrecht, in ruil voor bescherming door de heer tegen belastinginners, rovers en rondtrekkende benden

Vroege ME

Uit het puin van het late keizerrijk ontstaan economische en sociale verhoudingen die kenmerkend worden voor de vroege Middeleeuwen:

- overwegend agrarische samenleving met een sterke sector van grote domeinen die een ruime mate van immuniteit genieten

- fragmentatie van macht met directe overheersing door grootgrondbezitters

- vrije boeren staan onder druk van inlijving bij de grote domeinen die gebruik maken van onvrije arbeid

- steden zijn gereduceerd tot kleine dienstencentra, handelsverkeer is zeer beperkt en blijft vooral rendabel voor luxegoederen bestemd voor de grondaristocratie

- arbeid en de producten van arbeid zijn nog slechts in heel bescheiden mate verhandelbare goederen omdat het marktstelsel in ingestort en er nog nauwelijks geld in omloop is

- extra – economische drukmiddelen, vooral fysieke dwang en de dreiging daarmee, worden ingezet om het surplus voor de grootgrondbezitters af te romen

Staatseconomie

Staat moest zware belastingen opleggen om doelstellingen te realiseren:

- Onderhouden van enorme legermacht aan de grenzen

- Betalen uitgebreid ambtenarenapparaat

- Bevoorraden van steden met betaalbare elementaire voedingsmiddelen

=> IV en V: * leger groeit aan en inkomsten dalen

* toenemende druk op de grenzen

* weerstand tegen toenemende belastingsdruk

Herstelpogingen

- Ontwaarding van de munt

MAAR: als reactie hierop werden transacties meer in natura afgesloten en werd geld schaars

- Dwangmaatregelen:

* beroepsdwang voor boeren met eigen percelen of pachters, slaven en ambachtslieden

=> veel weerstand !

* meisjes verbieden om in een klooster te treden voor ze 14 waren

* weduwen moesten binnen 5 jaar hertrouwen op sanctie van confiscatie van hun goederen

=> zorgwekkende bevolkingsdaling tegengaan

“Imperial overstretch”

= tendens van grote rijken om zich uit te strekken over de grenzen van hun beheersbaarheid

> Paul Kennedy - verwijst ook naar VS als ‘slachtoffer’ van imperial overstretch door geldverslindende oorlogen

- In concreto: Romeinse Rijk:

Beveiliging van de grenzen bracht een loodzware fiscale last en een enorme overheidsinmenging teweeg in de economie. Het opzetten van eigen productie- en distributiesystemen ontregelde de markt en vereiste meer ambtenaren en dwangmaatregelen. De staat verstikte zo het economisch initiatief, waardoor het draagvlak voor het imperium wegzakte.

- Edward Gibbon

“The History of the Decline and Fall of the Roman Empire”: zegt dat Romeinse rijk gevallen is door invallen door barbaren

Het Christendom

- 311

erkenning door Constantijn

- Late IV (381 tot 391 – 392)

Christendom als staatsgodsdienst onder Theodosius: katholieke kerk ontwikkelde zich binnen de bestaande structuren van het keizerrijk

- 325: concilie van Nicea

Indeling van het rijk: patriarchen met zetels in Antiochië, Alexandrië, Rome, Constantinopel en Jeruzalem à uitgebreide volmachten over een groot kerkelijk gebied

- Oudste Kerk = in de steden gevestigde hiërarchie waarvan de leiders behoorden tot de oude elites die de Romeinse cultuur verder zetten

Gehiërarchiseerd bestuur

- Territoriale ambten met vast salaris à impliceert schriftelijkheid

- Metropolitanen (provincies)

- Bischoppen (diocesen, civitates)

- Parochiepriesters

- Elitaire recrutering

Culturele erfenis

Taal

- Kerk bedient zich van het Latijn voor liturgie én bestuurszaken

- Zo fungeren als universele organisatie

- Latijn = tot in XII in christelijk Europa de enige geschreven bestuurstaal

Recht

- Codificaties onder Theodosius II

- Corpus Iuris Civilis onder Justinianus = bundeling en systematisering van wetten, procedurerecht en jurisprudentie

- Systematiek wordt overgenomen, wat leidt tot het ontstaan van het Kerkelijk Recht (Ius Canonicum), het geheel van kerkelijke wetten en voorschriften

Literatuur

- Conserverende functie van de Klassieken

- Geestelijken kopieerden en bestudeerden geschriften van christelijke en niet – christelijke auteurs