Term roept nog altijd het beeld op van massale invallen van woeste barbaarse stammen die het hoogbeschaafde, machtige Romeinse Rijk in korte tijd overspoelden en ten val brachten
MAAR: dit is een cliché die een erfenis is van de romantische geschiedschrijving van de XVIII en XIX
Kleinere successen
Begin IX
- Herovering van het westelijk deel van de Peloponnesos
- Bulgaren breiden gebied heel sterk uit en Byzantijnen konden hier weinig tegenover stellen
Eind IX
Tij begint te keren: Byzantijnse positie wordt versterkt in de laars van Italië en in Anatolië
Grote expansie: X
Mogelijk door:
- Verzwakking van Byzantiums erfvijanden (vooral moslimvorsten van het Midden – Oosten)
- Redelijke politieke stabiliteit in Byzantium
- Evenwicht tussen erfelijke monarchie en inmenging in staatszaken door de legertop: militaire commandanten toonden zich terughoudend bij het ‘corrigeren’ van zwakke keizers of het opvullen van machtsvacua, maar hielden stevige vinger aan de pols
Keizers
- Constantijn VII
* Stond onder regentschap van patriarch van Constantinopel, daarna van zijn moeder en moest later de carrière – generaal Lekapenos als mede – keizer naast zich dulden
* onderscheiden van Lekapenos door naam Porfyrogenitos (=’hij die in het purper is geboren’)
- Basilios II
* Generaals Phocas en later Tzimisces drongen zich op als mede – keizer (nadat de tweede de eerste uit de weg liet ruimen)
* boekte grote militaire successen (enorm wreed)
* bij zijn dood was Byzantium naar de verhoudingen van die tijd onmiskenbaar weer een grootmacht
Keizers en mede – keizers
- Voordeel:
Lekapenos, Phocas en Tzimisces waren alle drie zeer capabele militairen die heel wat gebied veroverden: werden dankzij hun positie niet gehinderd in hun militaire ambities
- Nadeel:
Onderlinge rivaliteiten en het najagen van eigenbelang leidden gemakkelijk tot binnenlandse strubbelingen: 13 jaar burgeroorlog tussen heerschappij van Tzimisces en die van Basilios II
Versterking van het leger onder Basilios II
Tactisch belang van ruiterij
- Cavalerie – eenheden werden zwaarder bewapend en kregen belangrijkere offensieve taken
- Infanterie: getraind om ruiterij door vorming van grote carrés te beschermen op het slagveld tegen tegenaanvallen
Subsidiaire fiscale solidariteit
= grote bezitters moesten de fiscale verplichtingen (en niet de grond) van kleine boeren in dezelfde plaats die in financiële nood verkeerden, overnemen
- verviel de grond ondanks alles toch aan de fiscus, dan werd hij niet langer verkocht, maar bij voorkeur in tijdpacht gegeven
Externe bedreigingen
- Oosten: Perzische erfvijand drong zich opnieuw op
- Noorden: barbaarse invasies van twee nieuwe confederaties: Avaren en Bulgaren
- Slaven dringen Balkan en Griekenland binnen
- Westen: heroveringen in Italië en Spanje ongedaan gemaakt door Langobarden en Visigoten
Byzantijnse economie
Demografische crisis en gebiedsverliezen hadden grote gevolgen voor:
- Byzantijnse economie en samenleving
- Bestuurlijke en militaire organisatie van het rijk
7de eeuw
Economie vertoont contractieverschijnselen: vitaal kader van laatantieke economie (de kleine stad) was tijdens vroege ME ontwricht geraakt
Romeins?
- Byzantijnen bleven zich hardnekkig ‘Romaioi’ noemen, maar het Rijk vergriekste in snel tempo
- In godsdienstig opzicht kwam het meer en meer apart van de westerse christenheid te staan
Hervormingen
Herakleios en Constans II: hervormingen in de belastingheffing en de militaire organisatie:
- Platteland: verantwoordelijkheid voor belastingbetaling direct bij boerengemeenschappen en hun leiders
- Nieuwe belastingen: overwegend in goudmunt betaald
- Drastische inkrimping van leger en bureaucratie
Byzantijns leger
Krimpsituatie + voortdurende bedreiging van het Rijk è nieuwe aanpak
- Volksleger van semi – beroepssoldaten, gerekruteerd op basis van vrijwillige aanmelding
- Basis: vier grote legerkorpsen of themen, allen gestationeerd in Klein Azië
- Vijfde theme: soort marinierskorps
- Bescherming van de rest van het rijk: oprichting nieuwe themen
- Door voortdurende dreiging van Arabieren è oprichting van zes nieuwe elitekorpsen van echte beroepssoldaten = tagmata
Renovatio Imperii
= herstel en vernieuwing van het keizerrijk, vanuit Byzantium en het gezag over Rome
Justinianus stoelde zijn herstelpolitiek op 4 pijlers:
>>> was aanvankelijke succesvol, maar liep spaak rond 550 en de kloof tussen ideaal en werkelijkheid groeide
Heroveringoorlogen
1) Noord – Afrikaanse oorlogen
- Sloot bestand met Perzen (2de front vermijden)
- Aanvallen van het rijk van de Vandalen in Noord – Afrika: met succes, maar Byzantijnse aanwezigheid was tijdelijk
2) Gotische oorlogen
- Vaste voet aan de oostkust van Spanje
- Justinianus verkeek zich op kracht van het koninkrijk van de Ostrogoten in Italië
- Ostrogoten maakten gebruik van geweld en internationale diplomatie: overhaalden de Perzen om de Byzantijnen de oorlog te verklaren, zodat het door Justinianus gevreesde tweede front er toch kwam
- Territoriale winst teniet gedaan door confederatie van de Langobarden
>>> vanuit langer tijdperspectief moeten de pogingen van Justinianus om het Romeinse gezag in het Westen manu militari te herstellen als mislukt worden beschouwt
Romeins recht
Zuivering en codificatie van het Romeinse recht was aanzienlijk duurzamer en succesvoller dan de heroveringoorlogen: geheel van het burgerlijk recht werd verzameld in de Corpus Iuris Civilis.
Corpus Iuris Civilis
- Recht verankerd in gezag van de traditie
- Bevat beginselen ‘de vorst is niet door de wet gebonden’ en ‘wat de vorst behaagt krijgt kracht van wet’
- Bood middelen waardoor een individu:
* zijn bezitsrechten kon veiligstellen
* per testament kon beschikken over zijn goederen
* vrij was om contracten te sluiten
- Rechten van vrouwen en minderjarigen werden beschermd
- Was voor rechtstoepassing in het ORR niet handig omdat steeds minder mensen er Latijn spraken en schreven
- Vormt basis voor ons hedendaags recht
Onderdelen Corpus
- Codex Justinianus
alle keizerlijke edicten van Hadrianus tot het jaar 533
- Novellae constitutiones
toevoegingen van na 533 (kortweg Novellae)
- Digesten / Pandecten
uitvoerige selectie van wetscommentaren van 39 bekende Romeinse rechtsgeleerden uit de Romeinse keizertijd, vormt het meest omvangrijke deel van de Corpus
- Instituten
bedoeld als handboek voor rechtenstudenten of als naslagwerk voor praktiserende juristen à heeft het meeste weg van een wetboek, een systematisch overzicht van rechtsregels, die uitsluitend betrekking hebben op het privaatrecht
Eenheid van godsdienst
Verwevenheid van staatsaangelegenheden en religie, en de opvatting dat de keizer tevens religieus leider was.
-Het was de taak van de keizer om de christelijke kerk te leiden en te beschermen tegen vijanden van zowel buitenaf en binnenuit
Vandalen
De expeditie tegen de Vandalen werd voorgesteld als ‘heilige oorlog’ tegen de ketters. Vandalen waren weliswaar overgegaan naar het Christendom, maar ze waren aanhangers van een als ketterij veroordeelde richting, het arianisme.
