 verband Portugees kolonisatieproces en de plannen voor de oversteek van de Atlantische Oceaan v. Cristoffel Columbus

• Columbus (1451-1506) = een Genuese koopman actief in Portugal
• Stelt in 1485 voor aan de kroon om een alternatieve route te binden in westelijke richting: geen gehoor
• Kreeg uiteindelijk toelating en middelen om voor Castilië voor de expeditie

 augustus 1492: vertrek vanuit Andulische havenstad Palos de la Frontera

 via de Canarische eilanden oversteek vd oceaan

• 12 oktober: voet aan wal op Bahamas
• later: Cuba en het eiland Haïti/Dominicaanse Republiek

 “ Hispaniola “

 tussen 1492 en 1504 maakt Columbus 4 reizen naar de Nieuwe Wereld, de Caraïben en de kusten van Midden-Amerika verkennend en zonder te beseffen dat hij op een nieuw continent was gestoten

 Spanningen nav de ontdekking van “Amerika”

• Portugal meende op basis van een eerder verdrag met Spanje dat niet alleen de Westelijk kusten van Afrika maar ook alles in Westelijke richting het alleenrecht op scheepvaart te hebben

• 1494: Verdrag van Tordesillas dankzij paus dat bepaald dat alle gebieden voorbij 370 zeemijl voorbij de Canarische eilanden aan Spanje wordt toegewezen (met de verplichting van missionering)

• !! Portugal kreeg later Brazilië in handen dankzij dit verdrag !! wist Portugal van het bestaan hiervan?
• 1529: Verdrag van Zaragoza: een tweede demarcatielijn aan de andere kant: ten oosten van de Molukken
• Portugal en Spanje hadden maw de wereld onder elkaar verdeeld in 2 invloedssferen

Chronologie van het Portugese kolonisatieproces op de weg naar Indië

• Portugese kroon deed veel moeute om de zeeroute rond Afrika te openen (vb. Hendrik de Zeevaarder)
  • 1415: Ceuta
  • 1419: Madeira
  • 1431: de Azoren

• 1434: omzeilen van Kaap Bojador (gold als grens vd bevaarbare oceaan)

• ontwikkeling van een nieuw scheepstype: karveel

å driemaster waarop zowel het driehoekig zeil als het vierkante zeil aanwezig zijn

å kan tegen de wind in laveren (terugkeer!)

• winstgevende handel op West-Afrikaanse kust (Guinea !)

å slaven, goud, ivoor

• 1483: passeren van de Kongomonding
• 1488: Bartolomeo Dias bereikt het uiterste Zuidpunt van Afrika
• 1497-1498: Vasco Da Gama brengt verbinding tussen Portugal en Indië tot stand

• vanaf Malindi (Afrikaanse oostkunst) geassisteerd door Arabische stuurman
• mei 1498: aankomst in Calicut
• in de volgende jaren wordt de Indische Oceaan een Portugese binnenze

• Het Portugese ‘ Estado da India’

• focus op handel en scheepvaart: geen bedreiging voor de Safawiden of andere binnenrijken

• dankzij combinatie van commerciële activiteiten en geweld tegen opstandige handelaars of kuststeden: ontstaan van een met wapens ondersteund handelsmonopolie

• kolonisatie = gericht op handel

• stichtten van beveiligde handelsnederzettingen en feitoras die de zeeweg naar oosten moesten verdedigen en als tussenstations dienen
• blokkeren van de handelsroutes via de Rode Zee
• in de loop van de 16^e E vergroot dmv nieuwe strategische knooppunten in de Indische Oceaan + inname van specerijen-eilanden als de Molukken

• ’20: gouverneur Albuquerque leidt grote expansie
• Goa wordt belangrijkste nederzetting en draaischijf van de handelsbetrekkingen
• Verovering van Malakka (=doorgang Indische Oceaan- Chinese Zee) breidt de controle uit tot Zuid-Oost Azië

• specerijenhandel tussen Azië en Europa blijkt echter hoe dan ook niet te monopoliseren: landroutes ed doen het monopolie nog voor het midden vd 16^E E ineenstuiken

 Leprozen

• melaatsen waren nog steeds een vertrouwd beeld in de vroegmoderne samenleving
• vormden een gevaar voor de volksgezondheid en werden aldus afgezonderd door de maatschappij
• zelfbedruipende leprozerieën enerzijds, anders de sloppenwijken op braakliggende grond (vandaar. Akkerzieken)
• contact met buitenwereld was streng gereglementeerd
  • schoudermantel, hoed met witte rand en een klepper
  • bedelnap voor zowel voedsel als geld (zonder lichamelijk contact)
• melaatsen werd in de 16^e E soms symbolisch begraven na de diagnose

 Mentaal zieken

• geen duidelijk contemporaine afbakening vh begrip ‘waanzinnigen’
• wetenschappelijke revolutie ontkrachtte de idee van de straf van god of het werk vd duivel
• personen die ‘krank van zinnen’ waren, werden doorgaans door familie of parochie verzorgd
• Instellingen:
  • veroorzaakten zij schandaal of waren zij gevaarlijk, dan werden ook zij vanaf de 15^e E ‘opgevangen’ in instellingen
  • 18^e en 19^e E: exponentiële groei van instellingen en hun omvang
  • Rusland, Polen, Scandinavie en Balkan: opsluiting pas vanaf 1850
  • Zuidelijke Nederlanden: geestelijke orden zoals de Cellebroeders of alexianen zorgden voor mentaal zieken
  • Spartaanse leefosmtandigheden: dwangbuizen, draaiende stoelen, zweepslagen als tuchtmaatregelen
  • Zelfbeheersing en morele discipline werd verwacht van elke patiënt als enige kans op genezing
  • Steeds vaker artsen ipv psychologen

cfr. The Merchant of Venice – W. Shakespeare

 Zigeuners en joden nemen binnen de groep marginalen een speciale plaats in

• groepen die zelf bewust kozen voor een zekere mate van afzondering en bewaring van de eigen identiteit binnen de christelijke samenleving

 Zigeuners:

• 1400: eerste zigeuners in West-Europa
  • aanvankelijk gastvrij onthaald, van onderdak en voedsel voorzien
• in de loop van de 15^eE : wantrouwen en afkeer
  • storende bedelarij
  • diefstallen
  • brutale optreden
• vanaf de 16^eE worden zigeuners gecriminaliseerd
  • bedreigd met bestraffingen van lijf en goed
  • doorgaans verbannen, na eventuele geseling en het plaatsen van een brandmerk
• enige marginale groep in het Ancien Régime van wie de gehele levenswijze als crimineel en illegaal werd bestempeld
• aparte zigeunerplakkaten waar voor lichte misdrijven zwaardere straffen worden opgelegd
• houding vd plattelandsbevolking was dubbelzinnig:
  • enerzijds afkeer
  • anderzijds nieuwsgierigheid en fascinatie voor de magie en waarzeggerskunsten
• door de verbanningen verplaatste het probleem zich enkel maar van regio tot regio
• 17^e en 18^e E: in Duitsland, Nederlanden en Frankrijk deed er zich een vermenging voor van zigeuners, marginalen en criminelen

 harde aanpak in de Republiek jaagde de zigeuners daar bijna volledig weg

• verklaring voor de zigeunervervolging
  • vooroordelen tegen de zigeuners: huidskleur, taal die leek op het Bargoens
  • vnl via Turkije binnengekomen; werden ervan verdacht Turkse spionnen te zijn
  • werden beschuldigd van kinderroof, kannibalisme, veroorzaken van ziektes
  • maatschappelijke onaangepastheid: nomadische levenswijze was onverenigbaar met de opvattingen van de sedentaire bevolking

 Joden

• 1450 – 1570: nooit geziene verdrijving van joden uit West- & Midden-Europa
  • talloze vorsten verbanden joden collectief uit hun grondgebied
  • 1492: algemene verbanning in Spanje
  • 1497: gedwongen doop van 70 000 Portugese joden
  • waar ze mochten blijven, werden ze gedwongen in afgezonderde stadswijken te wonen
• gevolg: massale migratie naar de Balkan en Levant of Polen en Litouwen
  • ontworteling legde basis voor verruiming en versteviging vd joodse impact op de Europese economie en politiek en de interne joodse cultuur
  • kloof groeide met niet-joodse bevolking omdat ze zich terugtrokken
• na 1570: gemeenschappen in West- en Midden-Europa groeiden terug aan
  • groeiend vorstelijk centralisme
  • vorsten beschikten graag over de joodse geldschieters die door hun onderlinge netwerk als geen andere snel grote bedragen ter beschikking konden stellen
  • in ruil voor leningen kregen ze vaak concessies, privileges en residentietoelatingen
  • hoofdzakelijk joden organiseerden de graanproductie in Polen en Litouwen en het transport ervan naar de Baltische havens
• 1650-1713: tijdperk van de ‘hofjoden’:
  • rijke financiers die voor meerdere regeringen werkten
  • vb Samuel Oppenheimer: bevoorrade tijdens de Negenjarige Oorlog de Oostenrijkse legers in zowel Hongarije als Duitsland

 bij dood in 1703: algemene crisis omwille van de gigantische bedragen die de keizerlijke schatkist hem verschuldigd was

• succesvolle integratie vh jodendom = verbazingwekkend omwille van de talloze collectieve verbanningen en discriminerende maatregelen
  • latent semitisme bleef bestaan, dat geregeld tot uitbarsting kwam
  • 1614: joden uit Frankfurt verdreven
  • 1648-1651: 100en tot 1000en joden vermoord in Oekraïne
  • 1744: verbanning joden uit Praag door Maria Theresia

 moest hierop terugkomen in 1748 omwille vd vele praktische moeilijkheden

• installatie van getto’s (naar Venetiaanse wijk Gheto), met toegangspoorten die ’s nachts sloten

 versterkte de joodse autonomie en zelfbestuur + de interne cohesie

• 18^eE: joodse economische activiteiten waren veel breder geworden, maar de positie vd joden in Europa zou die eeuw sterk achteruitgaan
  • steeds frequentere protectionistische maatregelen benadeelden de joodse lange afstandshandel