= analyse van de stedelijke ruimte op basis van de stadsplattegrond
De grondlegger van de ‘town plan analysis’ is Conzen (cfr. Conzen (1960): Alnwick,
Northumberland: a study in town-plan analysis (“het methodisch en theoretisch handboek voor
het morfologisch stadsonderzoek”) geactualiseerd in Lilley (2000): Mapping the medieval city:
plan analysis and urban history )
Deze discipline vindt vooral navolging in Frankrijk en Italië.
Er wordt een onderverdeling van het stedelijk landschap gemaakt in grondplan, bebouwing en
grondgebruik
De individuele kavel wordt beschouwd als grondeenheid van het stadsplan.
Er is geen globale typologie van steden, maar poging tot reconstructie van het ontstaan en de
transformatie van het stedelijk grondplan vanuit de lotgevallen van de afzonderlijke kavels.
Inzicht wordt verkregen door observatie en opmeting ter plekke, maar vooral ook door
historisch-cartografisch onderzoek, met gebruikmaking van gedrukte en geschreven bronnen, die
samen inzicht geven in de aan de zichtbare kavelstructuur ten grondslag liggende formatieve
processen.
Dit gebeurt op verscheidene schaalniveaus (stad, wijk, straat)
Er is ook integratie van gegevens uit andere disciplines (o.a. archeologie – bouwgeschiedenis)
aanduiden van plan units.

Worden de demografische evoluties weerspiegeld in de omvang van de stadsbevolking?
Er is weinig of geen statistisch materiaal voorhanden, de meeste bronnen zijn ontoereikend. Bij
de
Haardtellingen moet rekening gehouden worden met het feit dat deze geteld zijn met het oog op
de inning van belastingen, waardoor de arme haarden vaak niet meegeteld worden. Ook is het
moeilijk om te schatten hoeveel inwoners rond 1 haard wonen. Daarnaast zijn er ook nog
ommelopers en penningcohieren: systematische lijsten van inwoners van straten en wijken,
aangelegd met oog op belastingen.
Binnen de stad zijn er meerdere sociale lagen. De poorters zijn opgetekend in poorterslijsten,
automatisch of betaald. Er zijn ook buitenpoorters, met een gereglementeerd verblijf in de stad.
De ingezetenen wonen in de stad, maar bezitten het poortersschap niet. Er zijn ook
kloostergemeenschappen, net zoals edellieden met hun gevolg, handelaars en vrouwen, armen
en kinderen.
Daarnaast zijn er ook nieuwe poorters (‘gekochte poorters’ vs. ‘ingeboren poorters’), wat een
grote mobiliteit tussen stad en platteland bewijst. cfr. nieuwe poorters in Keulen, Frankfurt am
Main, Speyer en Straatsburg (cfr. Schwinges (2002): Neubürger im späten Mittelalter. Migration
und Austausch in der Städtelandschaft des alten Reiches (1250-1550)
Op de Europese schaal zoekt men naar een meetpunt voor verstedelijking cfr. De Vries (1984):
European urbanisation, 1500-1800
De meest verstedelijkte regio van Europa wordt
de Blue Banana genoemd. De belangrijkste
stedelijke centra in West- en Midden-Europa in
1500 zijn steden met 40.000 en meer inwoners.

Synoniemen hiervoor zijn: urbanisatie, stedenbouw, verstedelijking, stadswording en stadsgroei.
definitie Lesger (1993)
“Ook bij het begrip urbanisatie kunnen een demografische, een functionele, een
morfologische en een sociaal-mentale component onderscheiden worden. In concreto is
er sprake van urbanisatie bij toename van het deel van de bevolking dat in steden leeft,
bij concentratie van economische, sociale, politieke en culturele activiteiten in steden en
bij de verbreiding van een compacte bebouwing en een stedelijke mentaliteit en
levenswijze.”
De nadruk van het onderzoek ligt meestal op groei en expansie, cfr. de begrippen
stadsontwikkeling, stadsgroei, stadswording
Toch zijn ook inertie, inkrimping, afbraak, relocatie essentiële factoren in het proces van
stadsontwikkeling.
Er is een probleem bij het bestuderen van de stadstontwikkeling: moet men dit eerder
diachroon doen (ontwikkeling, verandering) of legt men de nadruk op stedelijke
fenomenen en de ruimtelijke analyse (eerder synchrone aanpak).

definitie Van Uytven (1982):
“de stad is een nederzetting met centrale functies, waaraan zij haar gediversifieerde
sociaal-economische structuur, haar relatief dichte bevolking en geconcentreerde
bebouwing en een tegenover de omgeving afstekend uiterlijk en eigen mentaliteit
dankt”
definitie Reynolds (1998):
“A town is a permanent and concentrated human settlement in which a significant
proportion of the population is engaged in non-agricultural occupations –
characteristically in a variety of trades and industries and probably in some
administrative, political and professional work too. (…) The second part of the definition
is social. The inhabitants of towns regard themselves, and are regarded by the
inhabitants of rural settlements as a different sort of people. However deeply divided
they may be among themselves, they tend to be united at least in regarding themselves
as different from the rustic simpletons outside.”
definitie Irsigler (2003):
“Stad is een van dorpen en agrarische nederzettingsvormen te onderscheiden
nederzetting van relatieve grootte met een dichte, geordende bebouwing, een
beroepsmatige specialisatie van de bevolking, die ook sociaal gelaagd is en die als
centraal punt een reeks van centrale functies (op politiek, bestuurlijk, militair,
economisch, religieus en cultureel vlak) ten behoeve van een bepaalde regio
waarneemt.”
definitie Renes (2005):
“Om voor de middeleeuwse periode van een stad te kunnen spreken, moeten we naast
het bezit van een stadsrecht nog een aantal andere criteria noemen: een zekere omvang
(waarbij voor een middeleeuwse stad aan minimaal duizend inwoners moet worden
gedacht), een voornamelijk niet-agrarische bestaanswijze, een versterking door wallen
of muren en een dichte bebouwing van in ieder geval het kerngebied. In totaal komen
we zo op vijf criteria en daarmee op een veel flexibeler definitie van een stad. ”
De parameters die steeds terugkeren zijn :
o onderscheid met het platteland
o specifieke activiteiten
o centrale functies
o bebouwingsconcentratie en -omvang
o bevolkingsconcentratie en -omvang
o maatschappelijke gelaagdheid
o eigen mentaliteit, hoewel er een sterke mobiliteit is tussen stad en platteland,
met ingeboren poorters, gekochte poorters en buitenpoorters.