De laatmiddeleeuwse staten zijn het resultaat van de krachtmetingen tussen veel tegenstrijdige ambities, belangen en weerstanden.

Dynastieke ambities en mogelijkheden.

- aantal staatkundige eenheden in Europa werden kleiner (en die werden dus bijgevolg groter en machtiger) onder andere door het huwelijk

- door huwelijk en erfopvolging kwamen zonder veel moeite nieuwe gebieden bij elkaar. (vb. dubbelhuwelijk: twee dynastieën huwden telkens tegelijk een mannelijke en een vrouwelijke telg om op die manier de band tussen die huizen te versterken.)

De samenleving in een bepaald territorium.

- sociale differentiatie binnen het territorium werd groter

- bestond niet meer uit al dan niet horige boeren: meerdere sociale groepen op de voorgrond door:

* ontplooiing van de steden

* vrije boerengemeenten

* commercialisering van het platteland

* jonge industrialisering van dit platteland

- dit resulteerde dan weer in toenemende conflicten naar aanleiding van strijdige belangen van die verschillende groepen.

Verzet van de onderdanen

Al die verschillende sociale groepen werden meer bewust van hun rechten en gingen zich hechter organiseren. Zo ontstonden er instellingen die samen een staat vormden. Op die manier vormde zich dan ook een nationale loyaliteit, naast de lokale en dynastieke loyaliteit.

Uitbouw ambtenarenapparaat

- Uitdrukking van de openbare macht

- behoorde tot de kenmerken van de staatsstructuren in de late middeleeuwen

- vorst was gebonden aan wetten en instellingen. Gezagsuitoefening was complexer en minder persoonlijk geworden.

Te meer, sommige titels waren in realiteit niet meer dan lucht. Als keizer van het Heilig Roomse Rijk had men niet meer dan theoretische macht die in de praktijk weinig voorstelde.

De concrete macht lag in het feit dat die keizer zelf landsheer is en kon beroepen op zijn ‘Hausmacht’. Sommige steden hadden soms grotere inkomsten dan sommige vorsten.

- late ME: tegenstelling groter geworden

- In deze botsing werd de armoede verdedigd door sociaal bewogen predikanten uit de bedelorden:

* voorstanders van een aalmoezeneconomie

* fervent fanatiekeling: De fransiscaan San Bernardino van Siena, hij had communistische ideeën avant la lettre)

Girolamo Savonarola

- ventileerde soortgelijke ideeën: wilde economische rechten voor de armen

- voerde Monti di pietà in: kredietbaken waar behoeftigen tegen lage renten geld konden lenen

- ging echter te ver en er rees veel weerstand tegen zijn ideologie.

Poggio Bracciolini

- humanist

- verzamelen van geld ziet hij als een deugd

- In de vroegmoderne tijd nestelde de idee zich vast dat armen leeglopers waren.

In de eeuwen na 1000 waren er tov de armenzorg 2 verschuivingen waar te nemen:

- Religie: aangereikte bewustwording: armen zijn goed om twee redenen:

→ zij zijn het levende voorbeeld van hoe de mens eigenlijk moet leven.

→ Door het geven van aalmoezen werd de bezwaarde ziel ontlast en werd het verblijf in het vagevuur verkort.

- De gecommercialiseerde economie werkte een mentaliteit in de hand die arbeid als positief zag en armoede als gevolg van de onwil om te werken.

Vanaf het einde van de 12^e eeuw was er de opkomst van de geïnstitutionaliseerde armenzorg.

Hiervoor was dit een zaak van kloosters en bisschoppen. Nu kwamen er meer leken in de armenzorg. Zij voorzagen in 2 types van voorzieningen:

1) Hospitalen en passantenhuizen.

2) Lokale armenkassen of tafels van de Heilige Geest. (nauw verbonden met de parochiekerk). Uitsluitend voor behoeftigen uit de eigen gemeenschap.

• 15^e eeuw: de armenzorg krimpte in door een gebrek aan fondsen en te hogen overheadkosten.