De ambachtsgilden hadden verschillende economische functies binnen de stad. Zo stonden ze in voor de
bescherming van de arbeidsmarkt en de beperking van de concurrentie. Dit deden ze door prijsafspraken
over de verkoop, de lonen en de grondstoffen, maar ook door een kwaliteitscontrole, waardoor de
prijszetting hoger kon, en het afschermen van de toegankelijkheid van het beroep, door zelf de
opleidingen te organiseren. Verder zorgden ze voor een monopolisering, wat de onderlinge relatie van
de verschillende ambachtsgilden niet meteen ten goede kwam. Verdere concurrentiebepaling gebeurde
door quota voor de invoer van buiten de stad.

De ambachtsgilden ontstonden in de 13e – 14e eeuw toen beroepsgenoten zich verenigden in de
stedelijke nijverheden en zich organiseerden volgens de verschillende stadia van het beroep (de strenge
hiërarchie tussen meesters, gezellen, leerlingen). Ondanks het feit dat de gilden over heel West-Europa
verspreid waren, zijn er wel grote regionale verschillen qua functies, statuten, politieke
vertegenwoordiging en dergelijke meer. Er blijven nieuwe oprichtingen komen tot in de 16e 17e eeuw,
maar de ambachtsverenigingen verminderden qua invloed door de opkomst van het vrijere
ondernemerschap in de 18e eeuw, om helemaal afgeschaft te worden door de wet-Le Chapelier na de
Franse Revolutie.

= verschillen in stadsontwikkeling resulteren in verschillende stedelijke plattegronden
radio-concentrisch: de stad groeit volgens
de stralen van een cirkel (hier Aalst)
lineair: centrale as. In dit geval Amsterdam
rond de waterloop.
bi-polair: samengroeien van 2 kernen. In dit
geval: Mechelen, waarbij de A en de B kern
naar mekaar toegroeien.
polynucleair: meerdere kernen
samengevoegd. In dit geval: Gent. De
verschillende parochies zijn naar elkaar
toegegroeid.
orthogonaal: dambordpatroon. Dit is
meestal het geval bij gestichte steden. Deze
afbeelding is Nieuwpoort.
Er zijn ook nog vele tussenvormen. Op deze
plattegrond van Straatsburg zien we
verschillende kernen die naar elkaar
toegroeien volgens een centrale as.

De ontwikkeling van een stad kan veroorzaakt zijn door uiteenlopende factoren
De stad is ontstaan uit een antieke nederzetting:
Romeinse steden en civitates (bv. Maastricht, Doornik, Tongeren, Parijs, London)
Vaak recuperatie door de Kerk als bisschopszetel. Toch is de continuïteit niet altijd duidelijk (bv.
Gent, Brugge). Er wordt vaak gezocht naar Romeinse roots voor het stadsprestige.
Er weinig of geen invloed van de Frankische immigratiegolven?
De meeste nederzettingen op –inga, -ingaheem en –sele zijn nooit geëvolueerd tot volwaardige
steden.
Er is een duidelijke heropleving van de handel in de Karolingische periode: er ontstaan een
aantal emporia of handelsnederzettingen langs de belangrijke rivieren en kusten: Quentovic,
Dorestad, Haithabu, Birka, die contact hebben met handeldrijvende volkeren: Friezen, vikings. Er
is wel geen of weinig continuïteit met latere steden.
Sommige steden ontstaan uit abdij of burcht: er is nieuwe opstoot van stedelijk leven na het jaar
1000. Hiervan zijn er verscheidene voorbeelden in de Nederlanden, Frankrijk, Duitsland &
Engeland:
nabij de abdij- of burchtsite (‘élément d’origine’) ontstond een nederzetting van ambachtslieden
en handelaars. Voor de evolutie tot stad waren extra factoren noodzakelijk: (‘éléments de
croissance’), bv. omwalling, marktplaats, economische infrastructuur.
Een voorbeeld hiervan is Brugge: het élément d’origine zijn de aanwezige burcht en de kerk,
maar de éléments de croissance zijn de handel via de Noordzee, de aanwezigheid van een
verkeersknooppunt de gekanaliseerde waterhuishouding en de omwalling.
cfr. Verhulst (1999): The rise of cities in North-West Europe: middeleeuwse stad = partner in
proces van uitwisseling met platteland. Het resultaat hiervan is een chaotische groei, afhankelijk
van lokale omstandigheden en economische trends.
Er zijn ook creaties ex nihilo, omwille van verscheidene redenen:
- vanuit geostrategische/militaire overwegingen: bastides in Aquitaine, op de grens tussen
Frankrijk en Spanje. Men probeert de greep op het gebied te versterken.
- dynastieke stichtingen (Duitsland); Reconquista (Spanje) ; planned towns in Engeland
-vanuit een economische logica: lange-afstandshandel (Hanze) ; kruistochten en kolonisatie
(funduq > fundaco)
- religieuze factor: pelgrimstocht, combinatie met jaarmarkt
- politiek-bestuurlijke factor (intellectueel centrum): universiteiten (Parijs, Bologna,
Oxford) ; Italië: gevestigde steden stichten borghi franchi (of castelfranco):