Twee zienswijzen

1) sommigen zochten i.v.m. het rijke geloofsleven in de late ME naar de wortels v.d. Reformatie

2)anderen legden juist nadruk op continuïteit met het verleden aangezien religieuze sentimenten diepgaand waren veranderd in de 11/12^de eeuw en die tendensen i.d. 14/15^de eeuw werden verdergezet:

à 2^de zienswijze lijkt beter, maar 2 opmerkingen:

Twee opmerkingen

- het zijn niet de vormen waarin geloof uitdrukking vond maar hun overdadigheid en intensiteit v.d. geloofbeleving die om een verklaring vragen

- de voorgeschiedenis van de Reformatie lag natuurlijk in de late ME maar elke kritische houding t.o.v. de Kerk wordt dan ook bekeken als vooraankondiging v. d. Hervorming

Meningen

- gangbare mening: hervormers verweten de Kerk dat ze te veel v.d. gelovigen eiste en dat kritiek zelden gepaard ging met volledig afwijzing v.d. Kerk en haar instituut (stemt overeen met beeld dat zich opdringt v. verdeeldheid t.a.v. religieuze leven i.d. Late ME)

- 2 uitersten: op verinnerlijking v. geloofswaarden & persoonlijk godscontact gerichte vroomheid (instrospectief) ó met veel uiterlijk vertoon gepaard gaand volksgeloof

- daartussen breed schemergebied vol rijke uitdrukkingsvormen

- verbindend element = obsessie met sterven & dood (morbiditeit) (door hoge mortaliteit)

- veel meer gebedsherdenkingen (memories) + morbide, akelige motieven in geestelijke poëzie, liederen, preken en schilder- & beeldhouwkunst

- nooit eerder zo’n weelderige ‘roomse’ rijkheid gezien, was individuele betrokkenheid bij het geloof zo groot, was het maatschappelijk draagvlak voor de werken v.d. Kerk breder

- Kerk was er prachtig in geslaagd de gelovigen te bereiken en haar belangrijke religieuze & zedelijke boodschappen in brede lagen v.d. bevolking te laten doordringen

missionering v.d. massa = kerkelijke prioriteit:

- verinnerlijkt & geïnvididualiseerd geloof

- toename van uiterlijk religieus vertoon

• conciliaristen slaagden er niet in een instituut/apparaat op te richten dat hun programma stevig had kunnen vestigen & hun belangen tussen de concilies door kon bewaken
• hun kritische aandacht was te eenzijdig gericht op de positie v.d. paus binnen de Kerk en te weinig op hervormingen v. andere kerkelijke geledingen

Restauratie

• einde v.d. conciliaire beweging opende de weg naar krachtige restauratie v. pausschap
• toch was Schisma & conciliaire periode een zwaarbetaalde periode geweest:in deze kritieke fase hadden tegenkrachten tegen het pauselijk centralisme zich verder kunnen versterken

Nationale Kerken

• Eng./Fr. wilden zo min mogelijk geld naar Rome laten afvloeien (geldnood: 100j- oorlog)
• leidde tot vorming ‘nationale Kerken’: Gallicaanse in Fr. waar de vorst in 1438 grote invloed kreeg op benoeming v. clerici
• elders mss minder controle v. vorsten over clerus, maar overal kwam nieuw evenwicht tot stand tussen pauselijke & vorstelijke zeggenschap over Kerk & clerus binnen het gebied

Renaissancepausen

• creëren als reactie een nieuwe machtsbasis door de finale consolidatie v. hun It. bezittingen in de pauselijke staat à succes!
• keerzijde = paus gaf zo ook de ‘vrijheid van de Kerk’ prijs, waar in 11/12^de eeuw zo voor gestreden was

kiezen een nieuwe paus, maar komen op hun keuze terug omdat ze bang zijn dat hij hun invloed in de curie drastisch zou terugdringen à kozen een tegenpaus die naar Avignon gaat, terwijl de 1^ste paus in Rome bleef à = Westers Schisma à duurt 40j: 1378-1417

Schisma

- zorgt voor 2 obediënties bepaald door de grote internationale politieke scheidslijnen

* Fr. & bondgenoten (Napels, Sp. Koninkrijken, Schotland) kozen voor Avignon

* Eng., Duitse Rijk, Scandinavië, Polen, Hongarije, Portugal kozen voor Rome

- deze obediënties waren wel niet erg vast, ze wisselden naargelang de omstandigheden à nationale belangen

- pogingen om het Schisma te beëindigen à omdat wapengeweld of vrijwillig terugtreden uitgesloten was hield men uiteindelijk een concilie om er een einde aan te maken

Gezag van een concilie

- veel discussie over het gezag v.e. concilie en alles wat er mee in verband stond

- toch was gedachte om een concilie over een paus te laten oordelen niet nieuw: 1^ste helft 14^de eeuw al ideeën over rol algemene concilies in discours over verhouding Kerk-staat als natuurlijk tegenwicht tegen het groeiend pauselijk centralisme

- dit conciliarisme had toch een andere, minder dissidente basis => belangrijkste vertolkers zijn 2 Fr. Theologen: Pierre d’Ailly & Jean Gerson

- uitgangspunt conciliair denken bleef de opvatting dat een algemeen concilie over de paus kon oordelen en de plicht had dit te doen als de paus afweek v.h. geloof en de Kerk in haar voortbestaan bedreigde ó alternatieve opvatting dat algemeen concilie onder alle omstandigheden boven de paus stond kreeg nooit de overhand

Concilies

- 1409: 1^ste poging tot zo’n concilie liep uit op fiasco

- 1414-18: Concilie v. Konstanz (georganiseerd door Duitse keizer Sigismund) à succes!

- grootste kerkvergaderingen uit de ME: openbare zittingen en veel vorsten, edelen, lagere geestelijke, studenten à geestelijken hadden stemrecht

Einde Schisma

- zittende pausen moesten aftreden & Martinus V (1417-1431) wordt gekozen & erkend

- met einde Schisma leek de weg vrij voor omvorming v.d. conciliaire gedachten tot een constitutioneel element van de kerkelijke organisatie à bij Konstanz besluit men regelmatig algemene kerkvergaderingen te houden (zoals in vroegchristelijke Kerk)

Regelmatige kerkvergaderingen?

- liep al mis bij 2^de concilie v. 1431 in Basel, vooral door tegenwerking paus Eugenius IV die van de bemoeienissen van de concilies afwouà verplaatste het concilie eind 1437 naar Ferrara en verbrak zo de eensgezindheid onder de conciliegangers

- meesten voegden zich bij de paus en in Basel bleef alleen een radicale groep over die vlug marginaliseerde en in 1449 de vergadering ophieven

- verplaatsing naar Ferrara = breekpunt, begin v.h. einde v.h. conciliarisme als invloedrijke beweging binnen de Kerk

- 1460: bul Execrabilis v. Pius II: verbod om in beroep te gaan tegen een pauselijke beslissing bij een algemeen concilie à = einde conciliaire beweging