 meeste regio’s gold slechts één confessie als de officiële en religieuze minderheden werd er streng vervolgd – de Republiek vormde hier als enige een uitzondering op

• officiële of publieke Kerk was de gereformeerde
• overheid betaalde calvinistische predikanten in ruil voor preken en het voltrekken van dopen en huwelijken
• ! enkel leden vd gereformeerde kerk konden een publieke functie opnemen !
  • slechts 20 % vd bevolking officieel lid in 1620
  • groot deel vd bevolking woonde als liefhebber de gereformeerde diensten bij (ontrekken aan de strenge calvinistische discipline)
• 1579: Unie van Utrecht: erkenning principe van gewetensvrijheid
  • geen vrijheid van eredienst! (katholieke of lutherse diensten waren dus in theorie illegaal)
  • schuilkerken en synagogen werden toch oogluikend toegestaan
  • wereldlijke overheid stelde de concordia of sociale harmonie boven het ‘monopolie van de waarheid’

 positief voor de handel

 atheïsme of de radicale filosofie van Spinoza werden niet geduld

 Europese bevolking pas diepgaand gekerstend in de VMT dankzij de systematische aanpak vd confessionele kerken

• catechismus: zowel bij protestanten als bij katholieken
• censuur op teksten met afwijkende ideeën
  • Romeinse Index van Verboden Boeken 1564
• Regelmatige visitatie van parochies of kerkgemeenschappen door dekens of andere kerkelijke ambtenaren
• doel: gewone mensen doordringen van de juiste christelijke leer

 effect op de gewone gelovigen ?

• veel verboden op bijgelovige praktijken en zgn ‘losbandig gedrag’ lijken maar kortstondig effect te hebben gehad
• protestantse woordcultuur vs. Katholieke beeldcultuur

• huishouden als belangrijkste plaats voor devotie
  • grotere leesvaardigheid dankzij catechismus
  • groter boekenbezit in protestantse gebieden
• meer eenvoudigere organisatie van tijd en ruimte
• soberdere en rationelere aanpak
  • promoten van devotionele lectuur en individueel gewetensonderzoek
  • stroomlijnen vd heiligenverering
  • calvinisten ontvankelijker voor nieuwe kapitalistische werkethiek (Max Weber)
  • 17^e E: bollandisten onderwierpen middeleeuwse heiligenlevens aan historische kritiek (Acta Sanctorum)
• protestanten: voldoening vd persoonlijke relatie met god en Christus
• katholieken: aantrekkingskracht ve direct, mystiek contact met het ‘heilige’

 sacramentaliën

 vroege Reformatie was gevoed door het ongenoegen over de laatmiddeleeuwse clerus

• anglicanisme: behoud vd middeleeuwse parochies en bisdommen, met de vorst aan het hoofd van de Kerk
• lutheranisme: priesterschap van alle gelovigen maakten de clerus en kerkelijke hiërarchie overbodig
  • niet haalbaar in de praktijk
  • leiding vd kerk door het Staatshoofd: bouwt kerkelijke bureaucratie uit
• gereformeerden: nadruk op participatie van leken (predikanten echter grote autoriteit)

• vorming van de clerus stond voor allen centraal
  • tussen 1551 en 1650: 45 katholieke en 26 protestantse universiteiten
  • verschil katholieke – protestantse clerus

 gewijde, celibataire figuren vs een bij voorkeur gehuwde ambtenaar vd kerk

 beiden: nadruk op respectabiliteit en voorbeeldfunctie

 Gevolgen van de hervorming van de clerus

• protestantse gebieden: inkrimping van de geestelijke stand

(verdwijnen vd kloosters)

• katholieke gebieden: stijging van het aantal geestelijken

 hernieuwde aantrekkingskracht van religieuze orden !

• jezuïeten vanaf 1540 met Ignatius van Loyola ‘

 soldaten van Christus

 enkel verantwoording aan paus

 missionarissen in overzeese territoria

 stedelijke colleges met humanistische georiënteerd onderwijs

 rationele benadering vh geloof en ascetische levensstijl

3.1 RELIGIO VINCULUM SOCIETATIS

 eerste decennia vd Reformatie: periode van grote religieuze opwinding en verwarring

• revolutionaire ideeën van al dan niet theologisch geschoolde denkers
• experimenteren met kerkorganisatie
• gewone mensen op zoek naar nieuwe vormen van spiritualiteit
• veel onduidelijkheid omtrent deze of gene leer en de inhoud ervan

 verandering vanaf 1560:

• Concilie van Trente schiep klaarheid op de doctrine vd Rooms-katholieke kerk
• Goed georganiseerd karakter vd calvinisten hield de Reformatie consolideren in Europa
• 1555: Godsdienstvrede van Augsburg: compromis voor eindeloze reeks van religieuze conflicten
• Church of England kreeg onder Elisabeth I een vaste vorm met een unieke combinatie van middeleeuwse katholieke instellingen en een calvinistische doctrine

 een religieuze confessie kenmerkt zich door

• eigen instellingen
• heldere doctrine
• nadrukkelijk omschreven lidmaatschap (geloofsbelijdenis! )
  • lutheranen: Augsburgse Confessie
  • anglicanen: Book of Common Prayer & Thirty-Nine Articles
  • gereformeerden: Heidelbergse catechismus
  • katholieken: Professio fidei tridentina
• sacramenten

 gevolgen vd confessionalisering

• ontwikkeling van de verschillende religieuze culturen
• weinig onderling contact tussen mensen met verschillende confessionele achtergrond (vb. Zelden interconfessionele huwelijken)
• structurele parallellen:
  • nadruk op belang vd rechte leer
  • bekommernis om een goede opleiding vd clerus
  • ontwikkeling van gelijkaardige instrumenten voor propaganda en censuur
• vroegmoderne confessionalisering was onlosmakelijk verbonden met het staatsvormingsproces en de modernisering