Toneel: 2^e belangrijkste 20^e-eeuwse genre, bouwt ook voort op realistische en naturalistische traditie, voortzetting dramatische visie van Ibsen

A. Modernisering van het antieke drama

Verrijken onveranderlijke van de thematiek van de tragedie met nieuwe filosofische interpretaties (vooral existentialistische wijsbegeerte van Kierkegaard, Heidegger en Sartre)
H. von Hofmannsthal: Elektra (1904)
J. Giraudoux: Amphitryon 38 (1937)

J. Anouilh: Antigone
J.P. Sartre: Les Troiennes
H. Hensen en H. Claus

B. Realistisch-naturalistisch theater

Vooral in Angelsaksische gebieden, geïnspireerd op Ibsen → Ibsensiaanse thematiek (sociale en morele problemen in relatie tot psychologische ontwikkeling van de personges)

Realisme in het Engels theater

• G.B. Shaw: duidelijke invloed van Ibsen (The Quintessence of Ibsenism, 1891), zijn sociale sympathieën verklaren zijn voorkeur voor sociale probleemdrama à la Ibsen, afwijkend daarvan is de komische noot (Pygmalion, 1916)
• Angry Young Men: sociaal-opstandig toneel uit jaren 50
  A. Wesker: The Kitchen
  J. Osborne: Look back in anger (1956)
  H. Pinter: The Caretaker (1960)

Verenigde Staten

• E. O'Neill: aanvankelijk pessimistische thematiek, suggestieve stemming en aan Ibsen refererende dramatische techniek. Later grote naturalistische drama's (Desire under the Elms, 1924). Stijgt vaak uit boven realisme: expressionistische The Emperor Jones (1920) is reis door het onderbewuste, experimentele psychoanalytisch geïnspireerde Mourning becomes Electra. Strange Interlude: revolutionair door gebruik monologen die bewustzijnsstroom van personages weergeven.
• T. Williams: pessimist die in naturalistische sfeer psychische problemen ontleed, veel aandacht voor seksuele complexen, uitbeelden pathologische figuren die hij psychoanalytisch benadert (The Rose Tattoo, 1950-51)
• A. Miller: experimenteert met dramavorm, maar blijft sociaal realist (invloed van Ibsen)
  Deze invloed toont zich vooral in retrospectieve drama The Price (1967), centraal staan altijd esthetische problemen: oorlogsprofijt in All My Sons (1947), moderne levensvreugden (succes, geld) in Death of a Salesman (1949: bekritiseert waarden Am. samenleving)
• E. Albee: scherp criticus van hedendaagse Am. samenleving (The American Dream, 1960; Who's Afraid of Virginia Woolf, 1963)

C. Avant-gardetheater

In de grote steden op het continent

Bouwt voort op historische avant-gardebewegingen (expressionisme en surrealisme) of sluit zich aan bij problematiek modernistische roman.

Expressionistisch theater

• Uitgangspunt: werk van Strindberg en F. Wedekind
  • Expressionisten nemen vooral techniek van het zwerftochtdrama met staties (ontmoetingen) over uit Strindbergs latere werk (De grote landweg, 1909). Centraal in expressionisme: universeel menselijke van individuele gedrag.
  • F. Wedekind anticipeert expressionistische voorliefde voor excentrieke, bizarre thematiek die rebellie t.o.v. burgerlijke maatschappij beoogt en gebruik van een open vorm
• Reageert expliciet tegen naturalisme: i.p.v. aandacht voor maatschappijanalyse komt nu pathetische en extatische expressie van een subjectief levensgevoel centraal.
  • I.p.v. theatertekst komt nu de actie op de voorgrond, regisseur wint aan artistieke invloed (ten koste van de auteur)
  • Voorstelling van een geïntegreerd kunstwerk (Gesamtkunstwerk-idee): belichtings- en kleureffecten, artistiek decorontwerp, afstemmen op elkaar van beweging en woord
  • Naast actie ook gebruik van symbolische elementen die naar subjectieve levensgevoel wijzen
  • Revolutie dramatiek: literatuurwetenschap heeft niet meer laatste woord bij beoordeling modernistisch theater
• Vernieuwing door 2 theaterfenomenen
  • Hoftheater van Meiningen: zorg voor regie, spel en décor liet sporen na in bv. het werk van Fransman Antoine, Russische Meyerhold en Stanislavski en Berlijnse regisseur M. Reinhardt
  • Politiek theater van E. Piscator: experimenteerde voor het eerst met theatervormen waarin het woord werd opgenomen in een geïntegreerd kunstwerk, integratie ten dienste van een politiek doel: emancipatie van lagere bevolkingsgroepen.
• Bekendste vertegenwoordigers van expressionistisch drama: W. Hasenclever, G. Kaiser en E. Toller
  • Kaiser: Die Bürger von Calais (1914): poging om nieuwe mens gestalte te geven
  • Toller: meest revolutionair en politiek-geëngageerde auteur, eigen revolutionaire ervaringen lagen aan basis van Masse Mensch (1921: klacht over verarming massa's) en Die Maschinestürmer (1922: geënsceneerd door M. Reinhardt)
• Invloedrijkste dramaturg is ongetwijfeld B. Brecht: aanvankelijk in spoor expressionisme, vond later eigen weg.
  • Expressionistisch: Baal (1918: lyriek in theatertekst geïntegreerd) en Mann ist Mann (1926)
    → baalischen Weltgefühls beheerst zijn vroege periode
  • Door politieke polarisering in Berlijn van Interbellum en werk van Piscator krijgt zijn werk politiek karakter: poogt Marx' historische materialisme om te zetten in theatervorm, wil publiek tot reflectie dwingen en bijdragen aan emancipatie lagere bevolkingslagen
  • Fascisme drijft Brecht in ballingschap => antifascistische stukken als Furcht und Elend des dritten Reiches (1937) en Der aufhaltsame Aufstieg des Arturo Ui (1941)
  • Na 1940: ontstaan Lehrstücken: toneelwerk dat didactisch-politieke bedoeling heeft en uitgaat van universele problematiek: Leben des Galilei (1938: conflict wetenschap en geloof), Mutter Courage und ihre Kinder (1939: mechanismen oorlog blootgelegd)
• Brecht noemt zijn voorstellingen vormen van Episches Theater (in theoretisch werk Kleines Organon für das Theater, 1948): poogt verhaal te vertellen en tegelijk illusie van het vertellen te doorbreken. Doorbreken van esthetische illusie gebeurt met vervreemdingseffect (waarnemingsgewoonten toeschouwer worden vervreemd door af te wijken Aristotelisch Theater, daardoor kan de toeschouwer tot een zekere vorm van politiek bewustzijn komen, het politieke bewustzijn wordt zoals bij Marx verbonden met positie van het individu in het gebeuren, individuen die buiten het gebeuren staan komen spontaan tot nieuwe inzichten)
  • 3 technische ingrepen liggen aan basis Brechtiaanse vervreemdingseffect:
    • open vorm, inlassen van verklaringen, liedjes, aankondigingen en commentaren → publiek vervreemden van theatrale illusies; het verhaal cumuleert niet in een afsluitende slotscène, maar wordt van in het begin regelmatig samengevat.
    • Theater elitaire karakter ontnemen door populaire cultuurvormen te integreren: beroep op elementen uit volkstheater (vaudeville-elementen) en volksmuziek (moritaten-gezangen)
      Beste vb.: Die Dreigroschenoper (1928), op basis van J. Gay's Beggar's Opera uit 1728)
    • Ingaan tegen Aristotelische eis van identificatie: klassiek theater wil medelijden of afgrijnzen bewerken om loutering te verwezenlijken; Brecht stelt alles in het werk om het toeschouwer onmogelijk te maken zich met het hoofdpersonage te vereenzelvigen: de acteurs leven zich niet langer in hun rol, tonen duidelijk dat hun personage fictief is)

H. Müller en P. Handke tonen aan dat expressionisme tot op vandaag leeft.

Surrealistisch theater

• A. Artaud: aspecten van surrealisme: antiburgerlijk karakter, voorliefde voor karikatuur en zwarte humor; wou toneel terug sacraal karakter geven: theater moest wreedheid van het bestaan ongedwongen weergeven en daarom rol van het woord reduceren en fysieke taal herwaarderen
• Artauds uitgangspunten worden verwezenlijkt in werk van J. Genet: auteur die in burgerlijke leven aan de zelfkant stond, zoekt thematiek in het abnormale, perverse en kwade, die hij verheerlijkt en een mystieke betekenis aan geeft (Les Bonnes, 1946 en Les Nègres, 1958)
• M. de Ghelderode: benadrukt sacrale en rituele functie van het theater, oorspronkelijk expressionistisch, evolueerde naar surrealistische visioenen met barokke fantasie, doodsobsessie en tragikomische aspecten (Le Ballade du grand macabre, 1935)
• Zwitser F. Dürrenmatt: collectieve schuld van moderne mens verklaart het individu onschuldig, tragiek is op vlak van individu niet meer mogelijk (Theaterprobleme, 1955) => theater moet zich beperken tot komische parodie (Romulus der Grosse, 1949)
• F.G. Lorca: stichtte in 1932 en leidde universitaire reizende theater La Baracca
  Bloedbruiloft (1933): donker drama over liefde en dood, in een landelijk milieu
  Yerma (1934): sterk lyrisch drama
  Het huis van Bernarda Alba (1936): tragisch eindigend verhaal omtrent eer van een jong meisje.

Modernistisch (existentialistisch geïnspireerd) theater

• L. Pirandello: tragisch aspect, hoewel hij zijn stukken komedies noemt, verzamelt werk onder Naakte Maskers om dramatische visie gestalte te geven: tegenstelling in mens tussen schijn en wezen
  • Treffendst in Hendrik IV (1922) en Zes personages op zoek naar een auteur (1921)
  • Latere stukken: pessimistisch: Wanneer men iemand is (1933: beroemde schrijver die gevangene is van zijn roem)
• J.P. Sartre: Huis Clos (1944)
• S. Beckett
• Absurd Theater

Andere vormen van avant-gardetheater

Performance, Living Theatre, Postmodernistisch theater

Vooral jaren 70-80

Radicalisering van de kenmerken van het modernisme

• Ironie t.a.v. condition humaine (Borges: De Aleph en andere verhalen)
• Fictionaliteit benadrukken (grote onzekerheid)
  Wereld en personages (uit populaire cultuur, stereotypen) worden gefiltreerd door teksten/media (filteren werkelijkheid: doen dit door te werken met andere fictionele dingen)
  T. Pynchon: Vineland
  J. Cortazar: Het Hinkelspel
• Onmacht: kennis over totale wereld is onmogelijk
  U. Eco: De naam van de roos
  Borges: De Aleph en andere verhalen

Roman in de postkoloniale wereld: schrijvers zijn een elite, opgevoed in Westerse denken, die zich ontworteld voelen en dat ook van hun cultuur vinden.
Centrale thema: culturele identiteit in het postkolonialisme

• Latijns-Amerika: G.G. Marquez, P. Neruda (poëzie)
• Azië: Y. Mishima (confronteert wereldbeelden)
• Afrika: W. Soyinka
• Westers: S. Rushdie

Genderproblematiek:

• Nieuwe verhoudingen in lezerspubliek
• Emancipatie-cultuur
• Identificatie instrument: culturele identiteit van minderheden

Combinatie van 19^e-eeuwse romantypes, psychologisch realisme en avant-gardeliteratuur.

Thematische vernieuwing

• Kritische analyse van de condition humaine
  • Nadruk op taalfilosofie, kennisleer en psychologie
  • Nadruk op existentiële scharniermomenten van het leven. Inspiratie bij Kierkegaard (existentialistisch), Duitse existentialisme (interbellum) en het Franse (na WO II)
  • Neiging om alle gevestigde waarden kritisch te onderzoeken
• Fictionele wereld en personages: onzekerheid: ze hebben iets voorlopig, onaf, essayistisch door kritische attitude t.o.v. mens en wereld
• Streven naar globale visie op wereld, maar onrechtstreeks: ziet zich als seismograaf, klankbord van zijn samenleving

T.S. Eliot: The Waste Land (1922): centraal failliet van moderne wereld en vervreemding waaraan moderne mens is overgeleverd

Belangrijke prototypes van die thematiek:

• Psychologisch getinte sociale romans van W. Faulkner
• Cultuurfilosofisch getinte probleemroman van T. Mann of R. Musil
• Existentialistische probleemroman: proza van F. Kafka: groteske vertekening van reële situaties en rol onderbewuste processen; J.-P. Sartre, A. Camus
• Bouwt soms voort op symbolistische esthetica: elementen uit alledaagse wereld symbool voor subjectieve problematiek (M. Proust, V. Woolf, J. Conrad)

Modernistische thematiek komt best aan bod bij J. Joyce, zijn werk toont ook door wat modernisme zich heeft laten inspireren: eerste werken zijn impressionistisch, vervolgens symbolistisch en modernistisch, laatste werk slaat de experimentele richting in (zoals latere romans tss. 1960-80)

• Dubliners (1914): getekend door impressionisme en naturalisme, verhalen over alledaagse leven in Ierse hoofdstad, bezinning over menselijke existentie: symbolen voor levensmoeheid en schijnmoraal
• A Portrait of the Artist as a Young Man (1916): sterk symbolistisch, moderne 'Bildungsroman', evolutie van puber naar volwassenheid en artistiek bestaan
• Ulysses (1922): beschrijft 1 dag uit het leven van Leopold Bloom, projectie van Homeros' Ilias op het hedendaagse Ierland, Blooms omzwervingen symboliseren de lotgevallen van Odysseus.
• Finnigan's Wake (1939): laatste werk, Work in Progress, soevereine en persoonlijke behandeling, herschepping en wijziging cultureel materiaal, beroep op vreemde talen.

Joyce wijst richting aan voor modernistische vernieuwende roman: epiek wordt volwaardige vorm waarin alle mogelijkheden van het esthetische aan bod kunnen komen.

Formele experimenten

Benadrukken onzekerheid en onvolledigheid: "Modernism is less a style than a search for a style" (Bradbury), realistische illusie proberen te ontstijgen

• Gedetailleerd weergeven gedachtewereld personages m.b.v. stream of consciousness of de monologue intérieur: weergeven flux van gedachten en waarnemingen
  • M. Proust (A la recherche du temps perdu): invloedrijkste Franse romancier uit 20^e eeuw, monologue intérieur geeft in een associatieve stijl de menselijke denkprocessen weer, de associaties openen een weg voor contact met het verleden, het mémoire involontaire, denkprocessen diepen uit individuele geheugen symbolische fenomenen op die emotionele toestand van individu perfect weergeeft
  • J. Joyce: Ulysses (1922) en Finnigan's Wake (1939): stream-of-consciousness-techniek: romans zijn associatieve stroom van meningen, gemoedstoestanden, opmerkingen, hij radicaliseert innerlijke monoloog door consequenter de intellectuele processen weer te geven, tot in de details

• Plotcompositie: juxtapositie en montage
  • A. Döblin: Berlin Alexanderplatz (1929): naast stream-of-consciousness-techniek ook montagetechniek: inlassen dialogen in Berlijns dialect, reclameboodschappen, ambtelijke teksten, statistieken, thematisch gezien is deze roman expressionistisch: geloof in Nieuwe Mens en in politieke veranderingen staat centraal
  • J. dos Passos: Manhattan Transfer (1925) en trilogie U.S.A. (1930-36): s-o-c-techniek en montagetechniek, weigert ook 1 of meerdere individuen centraal te stellen, richt zich op hele gemeenschap, aandacht naar wat boven of achter de personages een eenheid vormt, deze eenheid moet de lezer zelf construeren (m.b.v. beschrijvingen, geschiedenissen, gedichten, …)
    → Vervreemding
  • Newsreel: m.b.v telegramstijl of zakelijke beknopte stijl worden korte zakelijke notities of headlines en stukken van krantenberichten aan elkaar geregen
  • Camera Eye: korte beschrijvingen de verhalen becommentarieert of in de juiste context plaatst (vaak op lyrische wijze)

• Exotische roman ontstaat in koloniale mogendheden: weerspiegelt paternalistische of racistisch-imperialistische visie op koloniale problematiek, dan weer wordt mysterieuze en niet-rationele van exotische culturen benadrukt.
  • R. Kipling: Kim (1901): pathetische en melodramatische gevoelens centraal
  • Escapisme bij E.M. Forster (A Passage to India, 1924) en J. Conrad (Lord Jim, 1900)
  • Ned. literatuur: L. Couperus (De Stille Kracht): neoromantische visie op niet-rationele
• Historische romans in traditie R.L. Stevenson
  • Exotische charme van verleden oproepen
  • Vooral in Germaanse literatuur (Ned.: A. Van Schendel, A. France)
• Werk van H. Hesse: erfgenaam Romantiek (Siddharta, 1922): romantische motieven van zoekende mens en verscheurde individu centraal; voorliefde voor Oosterse wijsheid → exotisme
• Bijzondere vorm neoromantiek: streekroman in Vlaanderen (F. Timmermans, E. Claes) en Scandinavië (K. Hamsun): ontspoort soms in Blut und Boden-ideologieën