Er was maar een bisschopszetel in de Nederlanden zelf, doordat de grenzen van de bisdommen zelden samenvielen met de gewestelijke grenzen. Alle andere zetels lagen in steden die niet tot het rijk bevonden, tot men dit aanpaste in 1559.

Ondanks de afwezigheid hiervan, was de samenleving toch doordrongen van de kerkelijke levenswijze: hun levens- en denkkader drong door tot in vrijwel alle aspecten van de samenleving. Voorbeelden hiervan zijn de armenzorg, de alomtegenwoordige heiligen en de vele feestdagen. Ook de kunst was indringend beïnvloed door religie, veel opdrachtgevers bestelden altaarstukken of ander religieuze thema’s.

Verwereldlijking is het sleutelwoord voor de positie van de kerk in de late middeleeuwen en vroege nieuwe tijd. Steeds meer clerici hielden zich actief bezig met wereldse zaken, zoals het verwerven van politieke macht. Ambten werden gekocht en gecombineerd, de aflaten werden steeds populairder.

Aflaten zijn een van de twee reacties van het volk. Ze maken deel uit van een formalistische religie, waarbij wat je doet in ruil voor je hemel is. Een andere reactie is de echte vroomheid, het bidden tot bepaalde heiligen met bemiddelingsfuncties.

Toch was er ook een tendens tot de aanscherping van de kloostertucht, waarbinnen met de Moderne Devotie moet situeren.

Er waren, na voorzichtige schattingen, ongeveer 2,6 miljoen mensen in de Nederlanden, waarvan bijna de helft in Vlaanderen en Brabant. Vooral de steden en de gronden rond de rivieren waren dichtbevolkt. Er was een zeer hoge bevolkingsdichtheid, zeker in vergelijking met de omliggende gebieden, ongeveer 53 mensen per vierkante kilometer. (Preciezere cijfers: zie handboek blz 84)

In de vijftiende eeuw zorgde het verminderen van de pestepidemie voor een geleidelijk demografisch herstel voor heel Europa, waardoor de Nederlanden konden profiteren van de expanderende markten. Een krachtige financiële groei zorgde voor de stabiliteit van de lonen ondanks de toenemende bevolking. Ook was er vanaf de tweede helft vrede aan de grenzen, een relatief beheerste belastingdruk en een stabiele munt. Al deze factoren zorgden ervoor dat men de Nederlanden als welvarend kon bestempelen.

De belangrijkste stad de vijftiende eeuw was ongetwijfeld Brugge, als centrum van het Europese economisch systeem. De verbeterde relaties met Spanje zorgden ook voor een economische groei, door de hogere toestroom van grondstoffen. De aanwezigheid van de metropool in de Nederlanden zorgde voor een algemene groei voor de hele streek.

Een andere economische boost kwam vanuit de zeevaart in Holland. Door de eenmaking werd een zeevaartoorlog tussen Holland, Brabant en Vlaanderen vermeden, maar er kwam wel een conflict met de Duitse Hanzesteden.

De Nederlanden waren het tweede Europese centrum, na Noord-Italië. Vooral de steden waren economische sterkhouders, zeker die aan de kust.

De onderhandelingen tussen Karel de Stoute en de Duitse keizer over een huwelijk tussen hun erfgenamen had ernstige gevolgen. Om de prijs zo hoog mogelijk op te drijven wou Karel de Stoute een zo sterk mogelijk rijk hebben, door verschillende vorstendommen nog in te lijven. Dit had verstrekkende gevolgen op politiek en economisch vlak. Niet alleen was de hertog vaak afwezig, de pas ingelijfde gebieden verhoogden de interne cohesie niet. De oorlogen waren vaak ook geldverslindend, en het hele rijk werd bedreigd na de inval van de Fransen.