Holland schafte na Willems dood de functie van stadhouder af, zo kon er ook over zijn macht geen discussie ontstaan. Willems postuum geboren zoon zou toch niet in staat zijn ambt daadwerkelijk te vervullen. Ook alle gewesten die gewoon waren hun stadhouder met Holland te delen besloten de functie vacant te houden. Deze periode wordt het eerste stadhouderloze tijdperk genoemd.

Het lag voor de hand dat de raadspensionaris van Holland de open plaats zou bezetten. Dat gebeurde ook vanaf 1653 toen de ambt toeviel aan Johan de Witt. Bijna twintig jaar lang trad hij op als daadwerkelijke regeringsleider. Hij bleef echter een betaalde dienaar van de staten van Holland en mocht de andere provincies niet in hun soevereniteit krenken.

Het eerste stadhouderloos tijdperk werd binnenslands gekenmerkt door de heerschappij van de regenten (de zgn. "Ware Vrijheid") en buitenslands door de handelsoorlogen.

Ware Vrijheid was het recht van de regenten meester te zijn op eigen grond en in eigen stad, die vrijheid werd nu niet langer ingeperkt door een stadhouder. De regenten wilden zich evenmin ondergeschikt weten aan de hogere eenheid van de Unie. Ze beschouwden iedere provincie volledig souverein.

Een typische regent was een lokale administrator wiens carrière zich volledig binnen de muren van zijn eigen woonplaats afspeelde. De regent moest aan een paar minimumeisen voldoen: aanzienlijke geboorte, bezit van eigen vermogen (om corruptie tegen te gaan), degelijke opvoeding en scholing en een tolerante levenshouding. Spinoza's leven is van dat laatste een treffend voorbeeld, toen hij stelde dat de bijbel het geopenbaarde woord van god zou zijn werden zijn geschriften verboden. Hij had de grenzen van de tolerantie overschreden maar toch werd hem tijdens zijn leven niets in de weg gelegd.

De gelijkwaardigheid van protestant en katholiek, de zelfstandigheid van de Duitse vorsten en de onafhankelijkheid van de Republiek waren na 1648 geen twistpunten meer. Het nog ouder conflict, dat tussen Frankrijk en Habsburg duurde voort en zou in 1659 met de vrede van de pyreneeën bezegeld worden. Frankrijk kwam als grote overwinnaar uit dit conflict.

In Engeland was de monarchie van de Stuards vervangen door de republiek van Cromwell. Deze krachtige, zelfbewuste republiek zou zijn vooraanstaande plaats in de internationale politiek terug opeisen.

De Republiek diende in deze gewijzigde verhoudingen haar positie nader te bepalen. Ze had economisch een voorsprong maar was vergeleken met Engeland of Frankrijk, een kleine oppervlakte en een kleine bevolking. Bovendien waren haar grenzen lang en moeilijk verdedigbaar. Het moest die voorsprong verdedigen tegenover twee landen die elk afzonderlijk sterker waren.

In 1647 was Frederik Hendrik gestorven en opgevolgd door zijn zoon Willem II. Willem wenstte de hervatting van de oorlog tegen Spanje, als echtgenoot van Maria Stuart, dochter van de Engelse koning Karel I wilde hij bovendien dat de Republiek steun gaf aan zijn schoonfamilie om Cromwell's republiek omver te werpen.

Holland wenstte nu er vrede heerste een flinke vermindering van de krijgsmacht. Toen de Staten-Generaal niet snel genoeg tot een besluit kwam besliste Holland zelf voortaan niet meer te betalen. Holland stond nu één tegenover zes in de Staten-Generaal, ofwel moesten de zes dan berusten ofwel moeste ze de crisis met geweld tot een oplossing brengen. Dat laatste was in 1618 gebeurd en gebeurde opnieuw in 1650. Willem II trok met een leger naar Amsterdam en dreigde met geweld. Holland gaf toe net als in 1618.

Willem II had in deze zaak de Staten-Generaal achter zich maar voor zijn andere plannen had hij dat niet. Een nieuwe crisis dreigde, ditmaal over de macht van de stadhouder, tot Willem in november 1650 stierf.

Spanje met succes bevestigd. Twee omstandigheden versterkten de wil naar vrede in de Republiek. Ten eerste was het gevaar tot rekatholisering van het Duitse Rijk bezworen en ten tweede was er het bondgenootschap met Frankrijk. De Republiek en Frankrijk hadden De vrijheid van de Zeven Provinciën was onder Frederik Hendrik tijdens de oorlog tegen samen het overwicht op Spanje en dit kon leiden tot de herovering van de Zuidelijke Nederlanden. Frankrijk zou zo rechtstreeks aan de republiek grenzen, bovendien had Amsterdam er dan met Antwerpen opnieuw een te duchten concurrent bij.

In 1648 werd de vrede van Munster gesloten. De voorwaarden waren uitermate gunstig voor de Republiek: erkenning door Spanje, sluiting van de Schelde, vrije vaart op Indië. Terwijl Spanje geen enkel voordeel voor de Noord-Nederlandse Katholieken af kon dwingen.

De 17^e eeuwse wetenschap wil iets tot stand brengen dat een praktische toepassing heeft. Een beroemde geleerde was Hugo de Groot, hij was jurist, geschiedschrijver en theoloog. Hij gebruikte wetenschap als politiek instrument, hij gaf zijn werken zo een praktisch doel.

In Holland kon veel meer gezegd en geschreven worden dan in de andere Europese landen maar ook in de verenigde provinciën was de tolerantie niet onbeperkt.

De verhouding tussen kerk en staat is zelden beter geweest dan de eerste decennia na de synode van Dordrecht. De gereformeerde kerk was wel geen staatskerk maar ze genoot als publieke kerk toch grote voorrechten en ze was op samenwerking met de overheid aangewezen. Het grootste product van deze samenwerking was de nieuwe bijbelvertaling, welke sterk heeft bijgedragen tot de ontwikkeling van de taal. Ongeveer de helft van de Hollandse bevolking zou omstreeks 1650 tot de gereformeerde kerk behoord hebben. Maar bij deze helft zou het christelijke element een ruime plaats in het leven hebben ingenomen.

Bij de gewone man kunnen we echter niet spreken van één cultuur, ze hadden zelfs nauwelijks het besef tot één staatsverband te horen. In de kustprovincies waren heel wat mannen visser of matroos waardoor vrouwen vaak gezinshoofd, kostwinner, huisvrouw en moeder waren. In de landprovincies is het waarschijnlijk heel anders geweest. Enkel bij de maatschappelijke elite kunnen we van één cultuur spreken.