-> Gate control theory nader bekeken

Pijn is een functie van 2 processen

● Pijn wordt bepaald door 2 processen:
- Pijnreceptoren in huid en organen (route omhoog)
> info naar reeks van poorten (Gates)
> zenuwen langs ruggenmerg geven info door naar pijncentra in de hersenen
- Bij lichamelijke beschadiging: ervaren van gerelateerde cognities en emoties (route omlaag)
> selectedring van zenuwvezels: info vanuit hersenen langs ruggenmerg naar de poort
waar pijnsignalen het ruggenmerg binnenkomen

● Intensiteit van de pijn afhankelijk van de mate van activatie van de 2 processen
- Activering van de sensorische zenuwen (tussen plaats van pijn en ruggenmerg)
> poort wordt geopend, activatie van zenuwen naar pijncentra
> gewaarwording wordt als pijn herkend
- Emotionele en cognitieve factoren selectedren routes naar omlaag
> poort wordt geopend / gesloten, activatie van zenuwen naar pijncentra
> neurale impulsen naar de hersenen worden bevorderd / belemmerd
> pijnbeleving wordt vermeerder / verminderd
-> Intensiteit van de pijn = een functie van de 2 processen. Soms concurrerend, soms complementair!

Soorten zenuwen

● Nociceptoren
- Geleiden de pijngewaarwording van de plaats van verwonding naar poort in ruggenmerg
- Drie types: > A-deltavezels - Lichte aanraking mechanische en thermische prikkels
(type I en II) - Info over kortdurende, scherpe pijn (vb: kleine teen stoot)
- Heel sterke schadelijke prikkels
openen de poort - Ervaring is van korte duur
> Polymodale C-vezels - Geleiden traag
- Info over doffe, korte pijn, gedurende langere tijd gevoeld
- reagerend op meerdere types prikkels
- A-delta en C-vezels geleiden de info naar gebieden in het ruggenmerg „de substantia gelatinosa‟ (in wervelkolom: dorsale hoorns van het ruggenmerg)
> Zenuwimpulsen veroorzaken afgifte van de stof P > Door de stof P worden de T-vezels geselectederd (transmissevezels) sluiten de poort

● A-bèta vezels
- Geleiden ook tactiele info, meestal in relatie tot zachte aanraking
- Leveren info die bij het ruggenmerg concurreert met A-delta en polymodale C-vezels
- Werkwijze bij het oplopen van een verwonding
> A-deltavezels worden eerst geselectederd (pijnsignaal)
> Instinctieve reactie: wrijven op de plaats  A-bèta vezels worden geselectederd
> Geleiden info sneller dan C-vezels. Deze info bereikt de hersenen sneller dan de Cvezels
->vermindert de mate van selectedring die door de C-vezels alleen bereikt zouzijn

● T-vezels

- Geleiden de pijngewaarwording naar de hersenen

- Info van de A-deltavezels naar de thalamus en verder naar de cortex -> planning en handelingen om zich van de bron van de pijn te verwijderen

- Info van de C-vezels naar limbisch systeem, hypothalamus en autonome zenuwstelsel

> Limisch systeem: emotionele inhoud aan de pijnbeleving

> Hypothalamus: reguleert activiteit autonome zenuwstelsel

● Reticulospinale vezels

- Deze zenuwbanen sturen de neurale info van de hersenen via het ruggenmerg omlaag naar het spinale
poortmechanisme terugweg van de hersenen naar de poort

> Deze impulsen leiden tot afgifte van verschillende stoffen in de substantia gelatinose (en de hersenen. De belangrijkste stoffen zijn de endorfinen (lichaamseigen opiaten) -> Deze sluiten de poort, waardoor de hevigheid van de pijn die wordt gevoeld verzwakt.

De afgifte van endorfinen wordt echt ook beïnvloed door een aantal andere factoren:

- Het zich concentreren op de pijn catastroferen

- Emotionele en cognitieve factoren (vb optimisme, kalmte = meer endorfinen = poort
sluiten; angst, woede, depressie = minder endorfinen)

- Lichamelijke factoren (vb ontspanning = meer endorfinen)

Functioneel (wel onplezierig)
- Waarschuwing potentiële lichamelijke beschadiging > reflexmatige reactie bij het ervaren van pijn
Vb: hand op hete kookplaat

- Pijn is een signaal; Vb voor het begin van een ziekte (symptoon)

Patiënten met CUIP (congenital universal insensitivity to pain -> voelen geen pijn) overlijden meestal jongen

Destructief (en problematisch) bij lange duur

- Ten gevolge van chronische aandoening
- Na lichamelijke beschadiging soms nog aanwezig; Vb: Fantoompijn = pijn voelen na amputatie

Typen pijn: acute en chronische pijn

Chronische pijn

- langer dan 3 (/6) maanden
- langer dan de prognose vooropstelde
- Met duidelijke oorzaak (vb: Reuma) / Zonder duidelijke oorzaak (vb: sommige rugpijn)
- Chronische benigne pijn -> wijst op het zieke

Idiopatisch pijnsyndroom -> zit in je hoofd
Chronisch onhandelbare pijnsyndroom -> onhandelbaar
Chronisch pijnsyndroom (CPS) -> meest neutrale

De prevalentie van pijn

● Belangrijkste reden voor artsbezoek
- 40% van de bezoeken aan eerstelijnszorg
- 21% van een steekproef van patiënten die arts bezochten hadden gedurende langer dan 6 maanden pijn
- 80% meldde dat hun lichamelijk functioneren daardoor beperkt was

● Kosten: lichamelijk, psychologisch, economisch
- Directe kosten aan gezondheidszorg
- Indirecte kosten: ziekteverzuim, productieverlies

Lekentheorieën gezondheid – ziekte
Onderzoek van Bauman
● Hoe iemand het begrip gezondheid verklaart hangt samen met de eigen gezondheidstoestand

- Populatie ernstig zieken definieert gezondheid als:

-> Een overwegend gevoel van welzijn
-> De afwezigheid van symptomen
-> Handelingen waartoe een persoon in staat is

- Gezonde personen definiëren gezondheid als gezondheidsgedrag
-> Gezond eten, voldoende beweging, niet roken,...
● Hoe iemand het begrip gezondheid verklaart hangt samen met de leeftijd

- Ouderen definiëren gezondheid als melding van gezondheidsproblemen
- Jongeren definiëren gezondheid aan de hand van gezondheidsgedrag

Onderzoek van Blaxter

● Mensen kaarten diverse categorieën van gezondheid aan

- niet ziek (status) -> lichamelijke fitheid en vitaliteit
- bezitting -> psychosociaal welzijn, sterk zijn, snel genezen
- gedrag -> functie > goed voor jezelf zorgen, bewegen, gezond eten,...

-> De 3 dimensies van gezondheid (in de Westerse cultuur)
-> Gezondheid is meer dan iets lichamelijks, ook het psychosociaal welzijn maakt deel uit van gezondheid

De subjectieve beoordeling van gezondheid
● Gaat meestal via vergelijking met andere. De referentiegroep zijn mensen met ofwel een betere ofwel een slechtere gezondheid,
meestal van dezelfde leeftijdscategorie en SE-status. Vb: “Voor mijn leeftijd ben ik nog heel fit”

-> Gezondheid is een relatieve staat van zijn

● Elke beroepengroep in de gezondheidszorg geeft een ander accent aan gezondheid. Vb:

Gezondheid volgens cardioloog >

Wanneer je geen hartkwalen hebt. Gezondheid volgens kinesist > wanneer je goed kan bewegen en geen last hebt van letsels

2.2 Definitie van gezondheid door WHO (1947)
● Iedereen heeft recht op een positieve situatie
● 1978 WHO: wereldwijde strategie voor gezondheid voor iedereen in 2000 (= Doel, helaas niet gelukt).
- Dit heeft geleid tot beleidsdocumenten over gezondheid in vele landen. Ook in Vlaanderen
heeft dit geleid tot de Vlaamse gezondheidsdoelstellingen.
- Heeft de relatie tussen gezondheid en gedrag duidelijk gemaakt aan de wereld

● De Vlaamse gezondheidsdoelstellingen (1998)
- Specifieke, meetbare, algemeen aanvaarde doelstellingen
- Met realisatietermijn
“Gezondheid is een toestand van volledig lichamelijk, geestelijk en
sociaal welzijn en niet alleen de afwezigheid van ziekte.”

- Met accenten binnen het preventief gezondheidsbeleid
- Gegroepeerd in : -> Infectieziekten en vaccinatie

• Borstkankeropsporing
• Tabak, alcohol en drugs
• Ongevallen in de privésfeer (Vb: valpreventie bij bejaarden)
• Voeding en beweging
• Depressie en zelfdoding

Crossculturele perspectieven op gezondheid

● Opvatting „normale gezondheid‟ verschilt van cultuur tot cultuur en is afhankelijk van het economische, politieke en culturele klimaat van het tijdperk.

Vb: - Zwangerschap: gemedicaliseerd in het Westen, in derde wereld niet een medisch maar
natuurlijk proces

- Kijk op gedragingen in functie van tijdperk; Vb: roken  vroeger stoer om ergens binnen een
sigaret op te steken

- Definitie „normaal-ziek‟ heeft consequenties; Vb: wanneer obesitas erkent als chronische
ziekte -> gaan terugbetaling voor behandeling vragen

- Westen: lichaam, geest en de ziel vaak apart benadert
Afrikaanse landen: integratie van de 3 elementen, met 1 geneesarts

Levensduur, ouder worden

● De kijk op gezondheid wordt ook bepaald door de leeftijd; Vb: kleuters zien ernstige ziekte als een straf

-> Hangt samen met ontwikkelingspsychologie: De beschrijving van het ziekteconcept doorheen diverse ontwikkelingsfase

Modellen van gezondheid

● Opvatting over gezondheid = erg verschillend (individu, cultuur, sociale klasse, leeftijd,...)

● Veranderde opvattingen over gezondheid  invloed van levenswijze: persoonlijke component

-> invloed van samenlevingsvorm: maatschappelijke

● Vroeger: Gezondheid heel medisch

Nu: De maatschappij en onze levensstijl bepalen mee onze gezondheid (eetgewoonten, roken, tijdsdruk, status,...)

● 2 gezondheidsmodellen:

Het biomedisch model (diagnose-recept model)

-> Louter gericht op het biologische en op de bestrijding van ziekten veroorzaakt door externe ziekteverwerkers

-> Ook aandacht voor genetische dispositie (bepaalde mensen meer aanleg voor bepaalde ziekten door de genen)

-> Patiënt = slachtoffer van externe omstandigheden en ondergaat de behandeling passief

-> Lichaam en geest zijn 2 gescheiden entiteiten: - Emoties, cognities en gedrag zijn niet relevant in het genezingsproces, staan er volledig buiten

- Lichamelijke ziekte heeft wel een invloed op het algemeen welbevinden

-> Van dit model is men afgestapt, nu meer onderzoek in:

Het biopsychosociaal ziektemodel

-> Uitbreiding van het medisch model

-> Ontstaan omdat veel lichamelijke klachten niet biomedisch te verklaren zijn; Vb: Chronische lage rugpijn, chronische vermoeidheid,...

-> Psychosociale factoren van belang bij ontstaan en behandeling van ziekte; (Stressrijke situaties hebben effect op het immuunsysteem, gedrag en cognities hebben in vloed op de ziekte, leefstijl veranderen en therapietrouw zijn van belang bij de behandeling van de ziekte)

-> Multidisciplinaire aanpak (ook de gezondheidspscyholoog kan deel van het team zijn, meestal bij aanpak en preventie van ziekte)

Gedrag en gezondheid

● Ontstaan gezondheidspsychologie verbonden met de ontwikkelingen in de geneeskunde en de gezondheidszorg:

Van infectie ziekten (rond 1900) naar chronische ziekten:

-> Infectieziekten (Vb griep, tuberculose) Preventie: hygiëne

Oorzaak: bacteriën of andere duidelijke oorzaak
Behandeling: antibiotica

-> Chronische ziekten (Vb hart- en vaatziekten, diabetis)

Oorzaak: vaak multifactorieel, niet duidelijk wanneer je het
juist krijgt (psychosociale factoren, leefstijl,gedrag,...)
Behandeling: ermee leren leven. vaak behandelbaar maar niet
geneesbaar

● Gezondheid = „geschiktheid om te werken‟
- Artsen: „geschiktheid om te werken / aannemen van ziekterol‟
- Momenteel ook omgekeerd: „effecten van werkomstandigheden op de gezondheid‟
Vb: Lang op een bureau zitten, zwaar fysieke arbeid

● Aandacht voor „kwaliteit van leven‟
- Evaluatie niet alleen op basis van therapeutische werking
- Ook: wat is een aanvaardbare kwaliteit van leven?
- Wanneer ongeneesbaar, niet blijven behandelen, maar rest van leven kwaliteitsvol bieden

● Nieuwe gezondheidsbedreiging
- Toegenomen vergrijzing
- Toename lichamelijke aandoeningen zonder organische ziekteverklaring (invaliderend)
Vb: Chronische vermoeidheid syndroom (CVS), chronische rugpijn

● Patiënten worden mondiger
- Willen mee beslissen, hebben hun eigen mening op/uitleg voor de ziekte
- Wanneer negatieve gevolgen van behandeling wordt er alternatieve geneeskunde gezocht
door de patiënt