Het meest algemene probleem in het schrijven van geschiedenis, vooral geschiedenis van de wetenschap, is het onderscheid tussen oorzaak en reden in het verklaren van menselijke acties. Elke historische gebeurtenis kan worden verklaard op twee manieren; als oorzaken of als redenen. De spanning tussen rationele en oorzakelijke verklaringen stijgt wanneer de verklaring van menselijk gedrag onduidelijk is.

Voorbeelden:

President Ronald Reagon werd geschoten door een jongeman John Hinckley.

1) de oorzaak: Hinckley vuurde de kogel en dat is dan de oorzaak van Reagon‟s wonde.

2) de reden: hij zou het gedaan hebben om de liefde van Jodie Foster te winnen

Psychiaters beweerden dat Hinckley psychotisch zou zijn, er werden abnormale hersenscans opgemerkt. Hierdoor werd besloten dat het gedrag van Hinckley geen redenen had, maar dat het gewoon de oorzaak was van de aangetaste hersenen van Hinckley.

De spanning tussen redenen en oorzaken stijgt ook bij de verklaring van historische gebeurtenissen (de algemene geschiedenis).

De spanning tussen redenen en oorzaken in de geschiedenis van de wetenschap is permanent. Traditioneel werden in de geschiedenis van de wetenschap de redenen beklemtoond, dit leidde tot het ontstaan van de “Whig history” en het “presentism”. De nieuwe geschiedschrijving is realistischer.

Een belangrijk dimensie in de geschiedenis van wetenschap is internalisme vs. externalisme. Internalistische geschiedschrijving is vooral de beschrijving van grote figuren, zoals koningen en presidenten, oorlogen en revoluties, economische en sociale structuur. Externalistische geschiedschrijving beschouwt wetenschap binnen een breder sociale context waar het deel uit maakt en waarin het gebeuren plaatsvindt. De nieuwere, hedendaagse geschiedschrijving is meer externalistisch.

Naast de voorgaande verschillen tussen geschiedschrijvingmethoden, is er ook nog het onderscheid tussen de geschiedenis gemaakt door “de grote figuren” of door “Zeitgeist”.

Volgens de Zeitgeist standpunt van geschiedschrijving, wordt geschiedenis gemaakt door een groot, onpersoonlijke krachten buiten menselijke controle. Zij zien de mensen als iets heel kleins, onbelangrijks. Aanhangers zijn bijvoorbeeld Hegel en Marx (“Whig” + externalistisch). Tegenwoordig is er bij de geschiedschrijving geen vaste bestemming, maar het is extern en er is een rol van de figuren. Het is externalistisch en af en toe worden ook de grote figuren besproken.

Wetenschap streeft naar puur objectieve kennis waarin mensen geen rol spelen. Het moet kennis zijn dat geen standpunt heeft (cfr. Thomas Nagel – The View from Nowhere).

Thomas Nagel zegt dat eigenschappen van de realiteit ook bestaan zonder dat we ze kunnen waarnemen, zoals de primaire kenmerken. Primaire kenmerken zijn uitdrukkingen zoals grootte, vorm, gewicht, maat, enz. Deze dingen kunnen we niet met onze ogen waarnemen, maar we kunnen ze wel uitdrukken in getallen, maar we weten uiteraard dat deze eigenschappen zijn van de realiteit.

De belangrijkste historische bron van de visie zonder standpunt is die van Descartes. Hij maakt namelijk een onderscheid tussen het bewustzijn (ziel) en de materiële wereld. Volgens Descartes is het bewustzijn subjectief, want het is het perspectief waardoor we de wereld observeren. Het is hoe de wereld aan MIJ wordt voorgesteld, hoe IK het zie.

Deze visie zonder standpunt is belangrijk voor het succes van de wetenschap. Hierbij zijn belangrijke fenomenen kwantificering en replicatie. Kwantificering elimineert het standpunt van elk observator of theoreticus. En de replicatie van experimenten garandeert de mogelijkheid dat wat juist was voor 1 wetenschapper, waarheid zal zijn voor alle wetenschappers. MAAR is een dergelijke wetenschap van de mens mogelijk?

We maken gebruik van particuliere kennis in ons leefwereld, in het dagelijks leven. We gaan om met particuliere mensen en we bouwen kennis op over hun, zoals we kennis opbouwen over particuliere dingen of gebeurtenissen. Universele kennis wordt gebruikt voor de wetenschap. Wetenschap zoekt antwoorden, die als waarheid gelden op alle plaatsen en tijden, op universele vragen. Wetenschap is echter niet de enige in het zoeken naar universele kennis, wiskunde en religie doen dit ook. Bij wiskunde is dit bijvoorbeeld het logisch bewijs en bij religie is dit bijvoorbeeld de openbaring.

Bij zijn zoektocht naar de universele kennis vertrekt wetenschap van de observatie van particuliere feiten en bekomt zo uiteindelijk de universele waarheid.

De vraag naar reductie en vervanging is van belang in de psychologie. Kan de psychologie gereduceerd worden tot de (neuro)fysiologie, zou het vervangen kunnen worden? Of heeft het een bestaansrecht? Als het bijvoorbeeld zou gereduceerd worden tot de neurofysiologie, wat enkele observatoren beweren. Dan gaat men de hersenplaten ook moeten kunnen interpreteren en daarvoor heeft men de cognitieve psychologie nodig! Daarom is het nog altijd een vraagteken of het al dan niet gereduceerd of vervangen zou kunnen worden. Maar de meeste psychologen zijn van mening dat de psychologie een bestaansrecht heeft. Als argument wordt dan de visie van de gestaltpsychologie gebruikt; het geheel is meer dan de som van de delen (de delen zijn dan bv. Fysiologie, biologie, cognitieve psychologie, neurobiologie, enz.; het geheel: psychologie)