Na een analyse van de verschillende onderdelen daarvan blijkt het cultuurrelativisme heel wat minder sterk te staan dan aanvankelijk het geval leek.

Het is principieel verkeerd, voor zover het zich laat inspireren door een opvatting over moraal die ‘kritische moraal’ geheel buiten beschouwing laat. Het is op pragmatisch gronden verwerpelijk, voor zover het tot onaanvaardbare consequenties zou leiden.

Het is innerlijk tegenstrijdig in de zin dat ook diegenen die het als theoretisch perspectief belijden terug moeten vallen op universalistische noties om praktijken af te keuren men onjuist acht. Als we ons tenminste niet volledig willen laten verlammen in onze morele oordeelskracht moeten we het cultuurrelativisme verwerpen.

Betekent dit dat de vraag die in de titel van dit hoofdstuk is gesteld – ‘mogen wij andere culturen beoordelen met onze normen?’ – bevestigend moet worden beantwoord? Dat hangt ervan af hoe men de vraag opvat. Als men daarmee bedoelt dat wij niet met onze hoogst particuliere folklore een ander land of een andere cultuur de maat mogen nemen dan is het duidelijk dat zoiets geen pas geeft. De suggestie die in de vraag besloten ligt, is echter dat elke beoordeling door ons ook een beoordeling is met maatstaven die aan onze cultuur zijn ontleent. Zoals we hebben gezien is dat een misvatting. Cultuur beïnvloedt onze gedachten en wie we zijn, maar we zijn niet opgesloten in onze cultuur. Wij hebben, als mensen, de mogelijkheid ons op een universeel plan te plaatsen – hoe moeilijk dat ook is. Wij kunnen normen ontwikkelen waarmee wij niet alleen anderen, maar ook onszelf de maat nemen die cultuuroverschrijdend van aard zijn. Dat is een kleine kern, zeker, maar zij bestaat.

Het uitroepen van een fatwa over een schrijver die andere opvattingen ventileert dan de jouwe, is in strijd met normen van betamelijkheid de gevoeligheden van de westerse cultuur overschrijden. Het afwijzen van clitoridectonomie als een inbreuk op de waardigheid van een vrouw kan men niet alleen folkloristische overtuigend van westerse samenlevingen noemen die principieel op gelijke voet staat als de bekritiseerde praktijk in Somalië. Het is dus ook een misvatting te denken dat alle culturen gelijkwaardig zijn. Mensen zijn gelijkwaardig en daarom kan een cultuur waarin dat uitgangspunt wordt geloochend nooit gelijkwaardig zijn aan een cultuur waarin dat uitgangspunt wordt gerespecteerd.

Het lijkt erop dat men de notie van universele waarden, dat wil zeggen: waarden die niet aan mores van een bepaalde groep zijn gebonden, overeind moet houden. Alleen wanneer dat het geval is kunnen we ook grote ontsporingen veroordelen, zoals deze hebben plaatsgevonden tijdens de heerschappij van het Derde Rijk.

Dat de cultuurrelativisten het cultuurrelativisme zelf niet praktiseren, is overigens ook niet zo vreemd. Het zou tot wonderlijke consequenties leiden wanneer we de aansporing van Protagoras dat we een groep alleen met de eigen groepswaarden beoordelen volgen. Een consequentie van het cultuurrelativisme zou zijn dat de morele hervormers altijd ongelijk hebben. Denk aan het verzet tegen slavernij, het afwijzen van weduwen verbranding.

Het cultuurrelativisme is ook in strijd met wat men wel noemt ‘Amerikaanse waarden’. Als het cultuurrelativisme juist zou zijn, zou niet alleen de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens een westerse aanmatiging zijn, maar ook de Amerikaanse waarden als ‘’life, liberty en the pursuit of happiness’.

In deze paragraaf maakt de auteur twee punten.

Punt 1.) Als men bij Montaigne tussen de regels doorleest terwijl deze stelt dat: ‘De macht der gewoonte bestaat hierin dat zij ons pakt en zo in haar greep heeft, dat we nauwelijks in staat zijn ons er weer aan te ontworstelen en tot onszelf te komen om haar voorschriften rationeel te overdenken. ’ erkent hij bepaalde criteria op basis waarvan we gewoonten zouden kunnen en moeten toetsen. Dat is moeilijk, zeker. Maar het is kennelijk wel nodig om ‘tot onszelf’ te komen. Daaruit treedt een ‘zelf’ naar voren dat niet geheel cultureel is gedetermineerd. Dat zelf moet zich dan oriënteren op de ratio en niet op de gewoonte.

Punt 2.) Het is niet alleen kenmerkend voor de morele positie dat men zich kan bevrijden van cultuur, maar in feite is dat ook wat verschillende cultuurrelativisten zelf hebben gedaan. De paradox is daarom dat de cultureel relativisten in moreel opzicht handelden in strijd met wat mogelijk was volgens hun eigen theorieën. Immers het merendeel van de mensen binnen de cultuur waarin

Benedict en andere cultureel antropologen leefden achtte de westerse cultuur superieur aan de van de wilde. Eigenlijk handelden de cultuurrelativisten dus immoreel volgens de theorie over moraal die het cultuurrelativisme zelf voorschrijft. Immoreel handelen is immers handelen in strijd met de heersende mores.