Item gefilterd op datum: december 2012

• Filosoferen wordt vaak gelijkgesteld met abstract denken à klopt niet voor het begin van het westerse denken in de 6^e eeuw v. Chr in Klein-Azië (daar woonde een klasse van handelaars en politici die er alle belang bij hadden de resultaten van de wetenschap praktisch (= materieel) te kunnen toepassen op de scheepvaart, de productie, de handel en de politiek à ze moesten eerst de werkelijkheid leren kennen (kennisleer, logica)

Thales van Milete (6^e en 7^e eeuw voor Christus)

• Interesseerde zich in wiskunde (berekenen van een afstand of een hoogte) + raadsels (oa. magnetische kracht)
• Hij merkte op dat ijs, water en wolken dezelfde substantie zijn à hypothese dat alles uiteindelijk uit water bestaat
  à in het licht van de huidige wetenschap is dat helemaal niet zo gek als men bedenkt dat Thales de middelen niet had om zijn hypothese experimenteel te toetsen
• De vraag naar de oerstof was dus gesteld à het begin van lange dialogen die ons van de ene filosoof naar de volgende zal leiden (soms idd een dialoog, maar meestal ging het om een reactie op een stelling van een vorig filosoof, die dan werd weerlegd of genuanceerd door een derde)

Anaximenes (6^e eeuw voor Christus)

• Hij verwierp de hypothese van het water als oerstof en beschouwde de lucht als een veel aannemelijkere oerstof: vuur is verfijnde lucht, water is vloeibaar geworden lucht, enz.
• De vier elementen (water, lucht, vuur en aarde) staan al vanaf het begin centraal in de filosofische discussie
  à vandaag heeft het geen belang wie er het verst van de fysische waarheid zat, maar we moeten wel begrijpen hoe deze schijnbaar onschuldige hypothesen omtrent de oerstof onvoorziene gevolgen hebben gehad op het menselijke denken

Heraclitus (6^e en 5^e eeuw voor Christus)

• Woonplaats: Ephesus in Klein-Azië, een van de grootste steden van de oudheid)
• Hij zette het denken van Milete verder vanuit de observatie dat het vuur, dat alle substantie verandert, de sleutel leverde tot het geheim van het heelal à het was niet zo belangrijk meer om te weten wat nu de oerstof was, maar wel in te zien dat het ging om het principe van de voortdurende verandering van alles
• Zeker in het licht van wat men verandering of vooruitgang noemt in onze samenleving, valt deze omslag op van het aandacht hebben voor de oerstof naar het beklemtonen van een ordenend principe: in plaats van het ‘zijn’ staat nu het ‘worden’ voorop
• Het ordenend principe = logos (het woord), eeuwige verstand, dat zich doorheen alle tegenstellingen ontwikkelt à hij trachtte zijn nogal moeilijke inzichten in beeldspraak aan de man te brengen
• Alles is voortdurend in verandering en zoals yin en yang zich tot elkaar verhouden, staat alles in verhouding tot iets anders (licht-donker, gezondheid-ziekte, liefde-haat) à het betreft telkens een conflict waaruit dan nieuwe dingen ontstaan “de oorlog is de vader van alle dingen”
• Vooruitgang is pas mogelijk door dit conflict van tegengestelden à hier ligt het begin van het dialectische denken (dat later door Hegel wordt uitgerwerkt): Heraclitus geloofde in de wijsheid van de logos die voor een verborgen harmonie van alle tegenstellingen zorgde à de mensen moesten deze wijsheid leren inzien en er zich naar schikken (alleen dan kan de mens rust en blijmoedigheid bereiken)

-Voor het eerst zien we hier duidelijk hoe de filosofische aandacht voor inzicht leidt tot zingeving

Parmenides (6^e en 5^e eeuw voor Christus)

• Woonplaats: Elea, Griekse Rijk in de Griekse kolonies van Zuid-Italië / Tijdgenoot van Heraclitus
• Hij zocht eerder naar het blijvende, eeuwigdurende principe van alles, en dat voerde tot absolute ontkenning van elke verandering à verandering is volgens Parmenides schijn en bedrog à alleen inzicht in het eeuwig blijvende ‘zijnde’ is waarheid, de rest is slechts een ‘opinie’
• Maatschappelijk en politiek gezien is er hier een tegenstelling tussen een conservatief 1 progressief

Zeno (5^e eeuw voor Christus)

• Wooplaats: Elea / Volgeling van Parmenides
• Hij trachtte die schijnbare verandering door een aantal in de logica beroemd geworden argumenten te ontmaskeren, onder meer in het voorbeeld van Achilles en de schildpad: schildpad krijgt een kleine voorsprong op de hardloper Achilles à de afstand tussen de twee wordt steeds kleiner, maar kan nooit worden ingehaald dus moeten onze zintuigen ons bedriegen
• “hoe kan deze logische argumentatie worden weerlegd zonder dat we ons op de niet altijd betrouwbare zintuiglijke waarneming beroepen?” à Zeno toonde aan hoe logisch denken tot conclusies kan komen die tegen de alledaagse observatie ingaan en slechts met moeite kunnen worden weerlegd

- De filosofen uit het huidige Turkije (Thales, Heraclitus) gingen van de natuurwetenschappen uit (inductief, empirisch, ervaring) 1 de presocratici filosofen uit Zuid-Italië (Parmenides, Zeno, Pythagoras) waren gefascineerd door de mathematica (deductief, rationalistisch, verwondering) en waren veel minder experimenteel georiënteerd

-Deze strijd tussen de 2 grote stromingen toonde aan dat de filosofie de mensen in totaal verschillende richtingen kon laten denken à tegenstelling tussen empirisme en het rationalisme à in de 2^e helft van de 5^e eeuw voor Christus gaf een en ander aanleiding tot een sceptische revolte tegen het gelijk van beide oudere filosofische scholen à deze revolte werd gedragen door sofisten (Protagoras) à een sofist was oorspronkelijk een leraar, een rondreizende professor die de jeugd een privéopleiding gaf

Protagoras (5^e eeuw voor Christus)

• Hij was een filosoof die voor zijn overtuigingen vervolgd werd en op de vlucht uit Athene is gestorven
• Hij was niet overtuigd door de absolute tegenstelling van de twee grote Griekse scholen en vond dat men de concrete mens met zijn handelingen in het middelpunt van het denken moest zetten à er wordt hier een stap in de richting van het belang van het ethisch uitzicht gezet (dat pas vanaf Socrates zal doorbreken)

Een absolute, overal geldige waarheid is een illusie: niet alleen verschilt onze observatie van de werkelijkheid van mens tot mens, maar bij dezelfde van het ene ogenblik naar het andere à hoewel dit relativisme filosofisch aanvaardbaar is, kan het leiden tot een immoreel cynisme à daardoor hebben de sofisten een slechte naam gekregen: het zouden handige redenaars zijn die er alleen op uit waren een discussie te winnen en dus een techniek beheersten die nuttig was voor advocaten en politici

• Op het eerste zicht lijkt filosoferen een gevaarlijke bezigheid omdat doordenken betekent dat je het bestaande overschrijdt: je vraagt je af waarom de dingen zo zijn zoals ze zijn ipv ze gewoon te aanvaarden à filosofen stellen de bestaande werkelijkheid kritisch en rationeel in vraag en komen zo bijna onvermijdelijk in botsing met de hoeders van de bestaande religieuze, politieke of sociale orde
• Filosoferen op persoonlijk praktisch niveau lijkt nutteloos omdat het je soms verhindert onlogisch of onetisch te handelen, of bepaalde materiële waarden voorrang te geven boven algemeen-menselijke en persoonlijke waarden, die moeilijk kwantitatief gemeten kunnen worden
• Filosofie is een onvermijdelijke, noodzakelijke bezigheid voor mensen die van nature nieuwsgierig zijn en willen weten hoe alles in elkaar zit à zonder filosofisch denken is de ontwikkeling van de menselijke vrijheid onmogelijk, omdat vrijheid zowel de vrije keuze inhoudt als de zo volledig mogelijke informatie à zowel voor het individu als de gemeenschap is de filosofie dus een van de belangrijkste middelen voor de ontplooiing van onze menselijke mogelijkheden

• Descriptieve filo: beschrijft het bestaande 1 normatieve filo: tracht het juiste denken en handelen te bepalen
• Descriptieve filosofie:
  1) het zijn (al wat is en bestaat)
  - ontologie (zijnsleer): oa het onderscheid tussen het zijn van een steen, een plant een dier of een mens +
  het onderscheid tussen zijn en worden
  - metafysica: de vraag naar de oorsprong van de zijn-den en naar een oerprincipe of God
  2) de mens
  - wijsgerige antropologie: wat is de mens?
  - cultuurfilosofie: de wisselwerking tussen mens, tijd en omgeving
  - sociale filosofie: de relatie tussen de mens en samenleving

Normatieve filosofie:
1) hoe kunnen we juist kennen?
- logica: de theorie van het juiste redeneren
- kennisleer: wat is de waarde van ons kennen?
2) hoe moeten we juist handelen?
- moraalfilosofie (ethiek)
3) hoe kunnen we de juiste zin van het leven vinden?

• Filosofie kan op verschillende manieren worden benadert à uitgaan van het mens- en maatschappijbeeld waarin we opgegroeid zijn en dat we tot nu toe altijd als vanzelfsprekend beschouwd hebben (elk mensbeeld geeft een bijna volledige en bevredigende verklaring van ons menselijk bestaan)
• Om vanuit dit vanzelfsprekende mensbeeld tot de filosofie te komen, moeten we door 3 fasen gaan:
  1) Het geleefde of geëxisteerde mensbeeld:
  -krijgen we van onze ouders en omgeving mee: wij doen dit en we laten het andere omdat we katholiek zijn en we leven volgens de waarden en verklaringen die ons milieu deelt, het is een vrij onbewust mensbeeld en tegelijkertijd bepaalt het heel ons denken en handelen van vroeg tot laat
  
  2) Het gesproken mensbeeld:
  -het onbewust geleefde mensbeeld wordt uitgesproken, waarin we de overgang van vieren van de kindertijd naar de jonge volwassenheid (vormsel, bar mitzvah,…). Hier spreken de kinderen zich bewust uit voor het mensbeeld van hun familie en milieu à ze kiezen dus nu zelf voor het mensbeeld waarin ze zijn opgegroeid
  
  3) Het besproken mensbeeld:
  - hier is er pas sprake van een filosofische benadering: de eigen en ook andere mensbeelden worden kritisch bekeken en hier gaat men dan ofwel het vroegere mensbeeld verwerpen of er deze keer zeer bewust en overtuigd opnieuw voor kiezen à het vereist dus een dieper inzicht in onszelf en onze omgeving en de moed om dit nieuwe inzicht ook in de praktijk om te zetten (vaak met zware offers)
  
  9 aan deze 3e fase kan men zien dat de studie van filosofie meer is dan opdoen van vrijblijvende kennis van een of andere wetenschapstak en vaak ingaat tegen de oppervlakkigheid die dat soort consequentie uit de weg gaat

• Ideologie = een samenhangend mensbeeld dat steun en zekerheid geeft, al dan niet bewust wordt opgedrongen en antwoorden geeft maar geen vragen laat stellen (een verstard mensbeeld dat gecontroleerd wordt door autoritaire en absolutie gezagsinstanties die geen tegenspraak dulden)
• Duidelijk onderscheid tussen ideologie en filosofie: ideologie helpt om traditionele zuilen in stand te houden en het is hieruit dat filosofie in een actief-pluralistische context een uitweg kan bieden

• De filosofische vragen kunnen zowel door de filosofie als door de godsdienst behandeld worden
  -het is de methode (de weg) om tot een antwoord te komen, die verschilt
• Filosofie: geen plaats voor een boven- of buitenmenselijke ervaring, waarin bepaalde waarheden aan de gelovigen worden meegedeeld en door hen worden aanvaard à filosofie beperkt zich tot een kritisch-rationele benadering van dezelfde problemen

• Filosofie en godsdienst zijn dus geen natuurlijke vijanden, alleen spreekt de godsdienst zich soms uit op terreinen waar de filosofie geen antwoord kan geven of tenminste de vraag openhoudt

• Filosofische vragen werden pas mogelijk en zinvol nadat mensen op een zeker niveau van materiële beschaving waren geraakt en ze dus niet hun hele actieve leven aan produceren van voedsel en bescherming tegen de natuur hoefden te besteden
• Zo ontstond er een kleine minderheidsgroep van bevoorrechte burgers die een deel van de vrijgekomen tijd aan verder onderzoek konden wijden in de handelssteden = groep van ‘vrijgestelden’ (priesters, priesteressen, dichters die in lange epische verhalen de mythen van de stam verder vertelden)
• Mythe = een als correct aanvaarde doch niet-gefundeerde voorstelling van zaken

• Er komt een punt in het sociale en historische groeiproces waarop deze mooie verhalen niet meer volstaan en de nieuwsgierigheid is gewekt à deze nieuwsgierigheid + groeiende ervaring (experimenten, reizen, contacten met andere culturen) = drijfveer van alle wetenschappelijk en filosofisch denken

• Beginperiode van westerse denken (6^e eeuw v. Chr.): alle vormen van denken worden door filo-sofen bedreven

- filo-sofen = vrienden van de sofia of wijsheid = mensen die in bloeiende handelssteden en havens van Klein-Azië (huidig Turkije) en later in de grote Griekse metropolen een antwoord zochten op een reeks vragen die tot dan toe door mythologie en godsdienst behandeld waren of die om praktische redenen opzij werden geschoven

• Filosofische vragen:

- waar komt de wereld vandaag en waaruit bestaat het heelal?
- bestaat er een absolute waarheid en hoe kunnen we die kennen?
- wat zijn de regels van het denken?
- wat noemen we goed en kwaad, en waarom?
- hoe bereiken we de beste vorm van het menselijk samenleven?
- wat is de zin van het leven?

- Overheid intervenieert vaak in aanbod van goederen

- Gezondheidszorg, onderwijs en cultuur

- Aanbod gesubsidieerd

- Soms productie in handen van overheid

- Voorbeeld: onderwijs

- Verdienstengoederen (merit goods): overheid steunt consumptie van deze goederen, want consumenten hechten er te weinig belang aan

- Overheid zet markt op om allocatie van schaarse milieugoederen te coördineren:

- Verhandelbare emissierechten

- Voorbeeld: Europese Emissiehandelsysteem (2005)

- Winstmaximerende vervuiler reduceert tot punt waar marginale reductiekost = marktprijs emissierecht