Item gefilterd op datum: december 2012

De long run (over de eeuwen heen) is heel erg belangrijk, omdat sommige zaken niet onmiddellijk
zichtbaar zijn. De economie is ook gekoppeld aan de politiek, de maatschappij, de mentaliteit en veel
meer.
De landbouw is zeer belangrijk in het Ancien Regime. De hedendaagse nadruk op handel is er pas
gekomen in de late 19e eeuw, tot dan had de maatschappij vooral een rurale inslag, wat meer betekent
dan enkel de landbouw op het platteland.
Conjunctuur komt van conjungere, samenbrengen. De conjunctuur wordt vooral bepaald door de
politieke situatie, de prijzen en lonen, de vraag (demografie en welvaart, zeer moeilijk te bepalen) en het
aanbod (vanaf de productiezijde). Vroeger liepen de demografie en de conjunctuur grotendeels gelijk.
Daarnaast is de economische structuur ook van belang.

Vanaf het midden van de 17e eeuw zou er een toenemende vraag komen naar koloniale goederen en
luxeproducten door de grotere toegankelijkheid, onder meer de dalende prijs. Daarnaast ziet men de
opkomst van modeartikelen: de productie wordt gestandaardiseerd, maar de goederen blijken minder
duurzaam. De consumptierevolutie komt er ook door de inspanningen van de kleinhandel: het is de
ontstaansperiode van winkels en reclame. In tegenstelling tot vroeger zal men niet meer zelf de
noodzakelijke goederen maken (zelfvoorziening), maar ze gewoon aankopen op de markt. Dit wordt
door J. de Vries de revolutie van de vlijt genoemd: men ziet ook een stijging van de loonarbeid.

Het mercantilisme was het streven van een land naar een positieve handelsbalans. Dit kon enkel door
meer te exporteren dan te importeren. Men besefte echter niet dat handel een zero sum game was,
waardoor er hevige concurrentie en handelsoorlogen uitbraken. Het mercantilisme zorgde wel voor
hogere staatsinkomsten door tollen en importtarieven. De staat zou ook de nijverheid beschermen en
stimuleren, onder andere via manufacturen.

Na de Opstand zou Amsterdam de positie van Antwerpen als internationaal handelscentrum overnemen.
Men zou ook de focus verleggen naar andere markten, met het ontstaan van de VOC (1602) en de WIC
(1621). Hierdoor werd een militaire steun gegarandeerd bij economische projecten. De Baltische handel
zou wel nog steeds de moedernegotie blijven. In Engeland zouden er ook verschillende compagnieën
ontstaan, die het Nederlands monopoly vanaf 1650 zouden uithollen, met politieke middelen zoals de
Akte van Navigatie en de handelsoorlogen, maar ook door een interne economische reorganisatie. De
nationale markt zou ontstaan.
De verschillende Engelse handelcompagnieën tijdens 16e eeuw: Muscovy Company (1555) Eastland
Company: 1579, Spanish Company: 1577, Turkey Company: 1581, Barbary Company: 1585, 1588: Guinea
Company 1600 East India Company (EIC)

Vanaf de 15e eeuw begint Portugal Afrikaanse kust en Atlantische eilanden te verkennen. Het resultaat
hiervan is handel in goud, suiker, ivoor, malaguetta-peper, slaven. Vanaf 1500 worden specerijen via
Antwerpen geïmporteerd vanuit India. Vanaf 1523 komt dan de Spaanse Amerika-handel goed op gang:
men importeert goud, zilver en cochenille. Vanaf de 17e eeuw komt dan de Atlantische driehoekshandel
met zilver, suiker, katoen, tabak en koffie, nijverheidsproducten en slaven op gang, aangevuld met textiel
en specerijen uit Azië.

Volgens Braudel ontstaat er een economie monde, hoewel er al voordien een wereldeconomie was met
als kern de islamwereld (J. Abu Lughod: Before European hegemony). Wallerstein zou later zeggen dat
het ‘modern World system’ ontstaat. Zeker is dat er een blijvend belang is van de (inter)regionale
handel door een vergroting van het volume. Daarnaast ontstaat er ook een handelskapitalisme.

Door dichtere netwerken en betere transportdiensten, zoals de scheepvaart over de kanalen, zouden er
grotere handelsvolumes ontstaan. Daarnaast zorgde de stijgende informatiestroom voor een verbeterde
communicatie, via prijscouranten en de post. Hierdoor ontstonden betere ondernemersnetwerken en
bankiersdiensten, die niet alleen aan privépersonen leenden maar ook aan de overheden.

Er is een achteruitgang van de overlandhandel en het jaarmarktsysteem door de crisis van de 14e eeuw
en de toenemende onveiligheid. Er komen wel meer directe zeeroutes. De handel wordt geconcentreerd
in Noord-Italië en de Nederlanden ( een bipolaire structuur), door de Vlaamse lakenindustrie, de
Italiaanse Oost-Westhandel en de Duitse handelscentra, waar koper en zilver geruild worden voor
katoen.
De Baltische handel was dan vooral van belang voor de levensmiddelenhandel: het was de graanschuur
van Europa, maar leverde ook vlas, hemp, koper, ijzer en later bier, zout en haring. Er waren wel een
beetje luxeproducten, zoals huiden, amber en was. De Baltische handel stond geheel onder controle van
het stedenverbond van de Hanze (Lübeck, Hamburg, Bremen, Riga, Danzig, Köln, Soest…) Deze hadden
kantoren over heel Europa, maar zouden vanaf 1360 concurrentie krijgen van Engelse, Hollandse en
Zeeuwse schepen die rechtstreeks naar de Baltische zee voeren. Ook verliest de Baltische haringvisserij
zijn monopolie door de opkomst van de Hollandse haring.
Later zal Antwerpen opkomen als dé havenstad, door het belang van de jaarmarkten voor de
interregionale handel, haar ligging aan de nieuwe overlandroutes naar Frankfurt en Zuidduitsland. De
groei van Antwerpen was gebaseerd op 3 zuilen: het Engelse laken, de Zuid-Duitse edelmetalen en de
Portugese specerijen. Antwerpen zou ook een belangrijk financieel centrum worden door de
aanwezigheid van de grote banken en handelstechnische evoluties, zoals de obligatie en de assignatie.

Er waren verschillende handelstechnische innovaties, Lopez sprak zelfs van een commerciële revolutie.
Deze innovaties kenden hun oorsprong vooral in Italië, door de aanwezigheid van de grote
handelssteden. Er waren verzekeringen voor de risicovolle zeehandel, de briefwisseling bereikte zijn
hoogtepunt als communicatiemiddel. Wisselbrieven werden gebruikt als oplossing voor de
muntverschillen: naast een kredietmiddel was het dus ook een noodzaak. Men richtte banken op, om
niet langer fysiek geld mee te hoeven dragen. De dubbele boekhouding, waarbij zowel inkomsten als
uitgaven bijgehouden werden, onstond en werd vaak gebruikt in handelsfirma’s of vennootschappen, die
voor kapitaalsaccumulatie en risicospreiding zorgden. Door handelsnetwerken van correspondenten of
factoren waren er minder verplaatsingen nodig. Er ontstond ook een professionele geldhandel in de late
middeleeuwen:
• Fase 1: tot ca. 1300 leenoperaties
• Fase 2: wisselbank
• Fase 3: depositobank (Ruweel en Van Maerke, midden 14e e)
• Fase 4: kapitalistische schaalvergroting: Italiaanse bankiers/holdings (Bardi-Peruzzi, later Medici)

Aanvankelijk was er een kerkelijk verbod op woeker, omdat het een oneigenlijk gebruik van de tijd is.
Vanaf de 13e eeuw werden niet alle kredietvormen gezien als woeker. Naarmate er meer gebruik

gemaakt wordt van zeetransport, komt er een handelskrediet op voor de spreiding van de risico’s, de
zogenaamde ‘commenda’. Er zijn ook stedelijke formules, zoals de renteverkopen, erf- en lijfrenten. Er is
ook het klassieke krediet, waarbij men een lening aangaat bij professionele geldhandelaren.