Item gefilterd op datum: januari 2014

• Thales, Anaximenes, Heraclitus : Turkije, eeuwige verandering, empirisch

(6^e-5^e eeuw v.Chr.)

• Parmenides, Zeno: Zuid-Italië, eeuwige stilstand, rationalistisch

(6^e-5^e eeuw v.Chr.)

• Protagoras: sofist, revolte tegen de 2 scholen; de mens is de maatstaf, relativisme en cynisme (5^e eeuw v.Chr)

• Socrates (2^e helft 5^e eeuw v.Chr.): ethiek, 1^e definitie filosofie, socratisch gesprek, maieutiek, daimon

• Plato (4^e eeuw v.Chr.):
• Ideeënleer: dualisme, tripartiete ziel, allegorie van god
• Kennisleer: kennis is herinneren van ideeën, hoogste idee = het schoon-goede
• Deugdenlee

• Aristoteles (3^e eeuw v.Chr.)
• De logica: syllogisme
• Categorieënleer: metafysica, god, wisselwerking tss stof en vorm
• Indeling van de filosofie: theoretische, praktische en poëtische vakken
• Mensvisie/antropologie: politiek dier, ratio
• Economie en ethiek: inbeddingsrelatie, de gulden middenweg, oikonomia ó chrematistiek
• Realisme

• Hellenisme en Rome

à de verrijkte Griekse multiculturele beschaving in Europa, Azië en Afrika sedert Alexander de Grote (de Griekse cultuur kwam in contact met de Babylonische wereld, de Perzische leer van zoroaster en het boeddhisme van Indië) In deze periode werd ook het Christendom verspreid, na 313 werd dit de officiële staatsgodsdienst

2 grote filosofische richtingen:

• Stoïcisme
  • Zeno van Citium (3^e-2^e eeuw v.Chr): onder invloed van Socrates en cynisme, zet zich af tegen metafysica en ideeënleer; enkel ervaring en gezond verstand zijn van belang, leer over ontstaan en einde van de wereld -> daarom bescheidenheid tonen, het leven van de mens is goed als je in harmonie leeft met de natuur (god), 1^e radicaal democratische leer, vrijheid wordt bereikt wnr je je passies leert beheersen
  • Seneca (1^e eeuw)

• Neo-platonisme
  • Plotinus (3^e eeuw): periode van oorlogen, wanorde, verval..,daarom teruggrijpen naar de schone en ideale wereld van Plato

Verwantschap tussen neoplatonisme en postevangelische christendom (prioriteit van ziel over lichaam, ‘schaamdelen’ als benaming voor genitaliën, enz..)

• Joden en Arabieren: de ongebroken traditie

The dark ages: de Joodse en Arabische cultuur speelden een grote rol in het overbruggen van bijna duizend jaar tussen Plotinus en Thomas van Aquino

Multiculturaliteit = basis van onze westerse rationaliteit

• De Joden:

- religieuze inbreng: het Jodendom heeft de grondslagen gelegd voor het christendom en de westerse filosofie

- ’70: Jodenverspreiding, de islam preekte een politiek van respect, tolerantie en bescherming voor de joodse minderheden à bloei van joodse cultuur in middeleeuwen

• Gabirol (11^e eeuw)
• Maimonides (12^e eeuw): aantonen dat men met het verstand de waarheden van de bijbel kon vinden

- De joden hebben ervoor gezorgd dat de Griekse traditie bewaard bleef en begonnen zich vragen te stellen over de verhouding godsdienst ó rationeel denken

• De Islam

- centra van hoogontwikkelde cultuur (vb Toledo in Spanje)

- architectuur, meetkunde, erotiek, literatuur, enz..

- de Arabische denkers zette de filosofische tradities voort (zoals stoïcisme, neoplatonisme, aristotelisme, …)

• Avicenna (10^e-11^e eeuw): filosoof en arts: encycolpedie ‘het boek van de genezing der ziel’(in orthodox islamitische kringen werd dit als ketterij beschouwd vanwege te kritisch)
• Averroës (12^e eeuw): verwerkte de filosofie van Aristoteles, veel aandacht voor het kritische denken (veroordeeld tot ketter, maar tegen dan was zijn werk al ver verspreid)

• Thomas van Aquino en William van Ockham: onderscheiden en scheiden van

filosofie en theologie

• Thomas van Aquino (13^e eeuw):

- Hoogtepunt van christelijke middeleeuwse filosofie

- De filosofie van Aristoteles werd verbonden met de christelijke leer

tot in de 19^e eeuw was het neothomisme de officiële filosofie van alle katholieken

- Hij trachtte een duidelijk onderscheid te maken tussen geloven en weten:

Door de openbaring en de leer van de kerk leren we de waarheden kennen die we kunnen geloven. Met ons verstand kunnen we echter aantonen dat we nooit verder komen dan hun waarschijnlijkheid

- De ziel wordt geschapen bij de bevruchting (niet in de eeuwige wereld der ideeën, Plato) Hoe komt deze ziel aan kennis? Door zintuiglijke waarneming, wetenschappelijk observeren en daarover na te denken (niet door ons kennis te herinneren, Plato)

- het volstaat dus niet om de geopenbaarde waarheden als zomaar te aanvaarden (het transcendente), we moeten zelf ons verstand en zintuigen gebruiken (het immanente) om van onderuit tot deze waarheden te komen. Het transcendente en het immanente worden zo verzoend tot één waarheid.

-wereldbeeld: inzicht is essentieel om in harmonie te komen met het bestaande, door het denken moeten we trachten de natuurlijke orde te begrijpen, zowel in het leven van het individu als in het leven van de maatschappij

- tegen privé-eigendom (dient de gemeenschap niet) en rente (een functie die het geld niet toekomt)

- 5 godsbewijzen die teruggaan op het causaliteitsprincipe (er moet een eerste oorzaak van alles bestaan) verworpen door veel filosofen

• William van Ockham (14^e eeuw)

- Behoorde tot de school van de franciscanen

- Door de paus veroordeeld, hij stief in ballingschap

- Radicale scheiding tussen filosofie en theologie (ó Thomas, die enkel een onderscheid maakte):

- stelling: ‘als je iets zonder hypothese kan verklaren, moet je dat ook doen’

Gods bestaan kan je niet bewijzen, dat moet je geloven.

Filosofie (logisch denken) heeft niets met theologie te maken.

• Vanaf 14^e tot eind 15^e eeuw

- verval scholastieke traditie

- de enen houden zich bezig met natuurwetenschappen (zien metafysica als onvruchtbaar zoals William van Ockham), de anderen verdiepen zich in de mystiek

• Filosofie =
• Gevaarlijk (je stelt de bestaande werkelijkheid kritisch in vraag)
• Nutteloos op persoonlijk praktisch niveau (het verhindert je soms om onlogisch of onethisch te handelen –vb; een jetair vlucht-)
• Noodzakelijk (zonder nieuwsgierigheid zouden we nog in een primitief stadium verkeren, gedomineerd door dogma’s of ideologie

-zonder filosofie is menselijke vrijheid onmogelijk! ( de vrijheid om keuzes te maken)

• Filosofie is een instrument om fundamentele problemen op te lossen:
• Economisch (profit/inzicht?)

+

• Sociaal (people/uitzicht?)

+

• Ecologisch (planet/zinzicht?)

--------------------------------------

Duurzame samenleving

• Descriptieve/beschrijvende filosofie:

- Het zijn (al wat is en bestaat):

* ontologie: onderscheid tss bv steen, plant en dier, en onderscheid tss zijn en worden

* metafysica: de vraag naar de oorsprong van de zijn-den en naar een oerprincipe/god

- De mens:

* wijsgerige antropologie: wat is de mens?

* cultuurfilosofie: de wisselwerking tss mens, tijd en omgeving

* sociale filosofie: de relatie tss mens en samenleving

• Normatieve filosofie:

-Hoe kunnen we juist kennen?

* logica: de theorie van het juiste redeneren

* kennisleer/epistemologie: wat is de waarde van ons kennen?

- Hoe moeten we juist handelen?

* Moraalfilosofie/ethiek

-Hoe kunnen we de juiste zin van het leven vinden?

• We hebben een mens- en maatschappijbeeld waarin we zijn opgegroeid en dat we totnogtoe als vanzelfsprekend beschouwd hebben (katholiek, humanistisch, joods, islamitisch)
• Om vanuit dit vanzelfsprekend mensbeeld tot de filosofie te komen: 3 belangrijke fasen

 Het geleefde of geëxisteerde mensbeeld

- hetgeen we als vanzelfsprekend doen of juist laten (vb hoofddoek dragen), onbewust

‚ Het gesproken mensbeeld

- moment waarop het onbewust geleefde mensbeeld uitgesproken wordt, waarin de overgang wordt gemaakt van kindertijd naar jonge volwassenheid (vb het vormsel), ze kiezen nu zelf voor het mensbeeld waarin ze zijn opgegroeid

ƒ Het besproken mensbeeld

- vb bij lessen filosofie, het eigen en andere mensbeelden worden kritisch bekeken: men verwerpt het eigen mensbeeld of kiest er zeer bewust en overtuigd opnieuw voor

• De studie van filosofie is dus meer dan het opdoen van vrijblijvende kennis

Idealisme en materialisme

Georg Wilhelm Friedrich Hegel

Logica, natuurfilosofie en filosofie van de geest

Optimisme

Dialectiek

Kritik der reinen Vernunft

Kritik der praktischen Vernunft

John Locke

George Berkeley

David Hume

• 17^e en 18^e eeuw: periode van de verlichting: de filosofen konden niet langer op de Openbaring beroepen zonder van onwetenschappelijk denken of bijgeloof verdacht te worden
• De meesten onder hen waren wel gelovig, maar dat geloof had in principe (zoals sedert William van Ockham) niets met hun denken te maken
• Pas in de 18^e eeuw vinden we uitgesproken atheïsten, maar toen waren zij nog een uitzondering
• Zelfs vijanden van de kerk zoals Voltaire geloofden in een Opperste Wezen, een deus (vandaar de naam ‘deïsten’) à maar op hun vakterrein ging het er toen vooral om, om na te gaan:
  - hoe we kunnen kennen (kennisproces)
  - hoe betrouwbaar onze kennis is
  - of we tot een absolute waarheid kunnen komen
• De rationalisten namen aan dat we de waarheid door ons verstand, onze ratio, konden vinden + het waren bijna uitsluitend Franse en Duitse denkers, in tegenstelling tot de Engelsen, die als empiristen de zintuiglijke waarneming als basisinstrumenten aanzagen

René Descartes (16^e en 17^e eeuw)

• Hij leefden in een wereld waarin natuurwetenschappen zich enorm aan het uitbreiden waren, en dat beïnvloede zijn filosofie à hij is, na Aristoteles, een denker die een heel filosofisch systeem van op de grond opbouwt = die niet op het gezag van de oudheid of de ME steunt
• Hij was overtuigd van het gelijk van Galilei en daarom besliste hij zijn boek over astronomie ook niet uit te geven (want Galilei’s boek moest zijn stellingen ook terugtrekken)
• Naast zijn bijdragen aan de meetkunde, de optica, de geneeskunde en de fysica is hij als filosoof vooral bekend door zijn essay ‘discours de la methode’ en zijn ‘méditations’
• Descartes begint met een methodische twijfel (twijfel als methode, als weg om tot de waarheid te komen) om te zien of er iets is waaraan uiteindelijk niet meer getwijfeld kan worden à de twijfel begint met de zintuiglijke waarneming

• De ME zijn voorbij en men kijkt opnieuw naar de cultuur van de oudheid als richtinggevend model à het ontstaan van de moderne filosofie (einde 14^e eeuw)
• Algemene crisis van het gezag: macht van de kerk daalt , feodale stelsel valt weg, de nieuwe burgerij in de steden versterkt haar macht à nieuwe kijk op de wereld, waarvoor een nieuw filosofisch denken nodig is
• 15^e eeuw: Machiavelli: de politieke filosofie breekt door als zelfstandige tak
  16^e en 17^e eeuw: Thomas Hobbes: wilde politieke filosofie laten steunen op de studie van de mens
  15^e en 16^e eeuw: Desiderius Erasmus, Thomas Morus
  16^e en 17^e eeuw: Galileo Galilei, Francis Bacon: toonaangevend voor de stap naar rationalisme en empirisme
• Het betreft hier telkens een kennisleer die, om tot inzicht te komen, respectievelijk uitgaat van de rede en van de ervaring, met implicaties voor het handelen à de zinvraag verdwijnt nu voor een tijd op de achtergrond, tem Kant

Thomas van Acquino (13^e eeuw)

• Met Thomas beleefd de christelijke middeleeuwse filosofie haar hoogtepunt à hij speelde voor het westen de rol die in de oudheid voor het laatst door Aristoteles gespeeld was
• Hij verbond de hele filosofie van Aristoteles met de christelijke leer de katholieke kerk kon het neothomisme uitroepen tot het officiële filosofie van alle katholieken (het neothomisme domineerde tot na de WO II
• Hij schiep als eerste een duidelijk onderscheid tussen geloven en weten, of hij probeerde die grens toch te trekken door de Openbaring (de Bijbel) en de leer van de kerk, leren we de eeuwige waarheden kennen, die we kunnen geloven
• Met ons verstand kunnen we wel aantonen dat we nooit verder komen dan hun waarschijnlijkheid = dit is enorme sprong uit het dogmatisme; dat die waarheden als absoluut aanzag en het onafhankelijke denken wantrouwde
• We moeten een onderscheid maken tussen de theoloog en de filosoof Acquino
  
  de theoloog neemt aan dat God bestaat, dat de wereld door die God uit het niets geschapen werd en dat de mens een onsterfelijke ziel heeft, die zuivere vorm is en daarom ook door de lichamelijke door niet kan worden vernietigd à hoe komt deze ziel-in-een-lichaam, deze mens, nu aan kennis? (daar spreekt dan de filosoof op)
  
  de filosoof zegt dat we alleen maar kunnen kennen door onze zintuiglijke waarneming, door wetenschappelijk observeren en door over die waarneming na te denken er is niets in het verstand dat niet eerst in de zintuigen is geweest het volstaat dus niet om de geopenbaarde waarheden zomaar te aanvaarden, we moeten zelf ons verstand en onze zintuigen gebruiken om van onderuit tot deze waarheden te komen
• Thomas gebruikt hiervoor ‘transcendent’ en ‘immanent’ dat wat de menselijke materiële werkelijkheid overstijgt (de bovennatuur) en dat wat in de mens zelf aanwezig is à uiteindelijk komen deze twee categorieën samen in één waarheid (openbaring en geloof enerzijds en menselijk denken anderzijds) er is geen tegenspraak meer tussen geloof en denken, en de theoloog versmelt met de filosoof
  (deze synthese zal in de na-middeleeuwse moderne filosofie niet langer worden aanvaard)
• Inzicht leidt tot uitzicht in het leven en tot zin à door inzicht komt de mens namelijk tot een harmonisch leven in de grote harmonie van al het bestaande het komt er dus op aan door ons denken deze natuurlijke orde te begrijpen, zowel in het leven van het individu als in het leven van de maatschappij
• In de lijn van Aristoteles ligt het volgens Thomas niet in de natuur van het geld om zelf geld op te brengen, geld is er om goederen gemakkelijker te ruilen, men mag geen prijs vragen voor een functie het geld niet toekomt (het heffen van een rente, vb., was niet geoorloofd)
• Thomas legt dus een sterke nadruk op het verstand, waaraan de wil en het gevoel ondergeschikt werden à daartegen zullen andere filosofen in opstand komen
• Thomas’ vijf beroemde godsbewijzen alle bewijzen gaan terug op het causaliteitsprincipe: er moet een eerste oorzaak van alles bestaan dit wordt zowel verworpen door hen die op het geloof alleen willen vertrouwen als door hen die alleen op de rede willen voortgaan WANT het begrip ‘gevolg’ bevat al het begrip ‘oorzaak’

• Voor de geschiedenis van de filosofie is Thomas vooral belangrijk door zijn systematisering van alle wetenschap en door de grote plaats die hij inruimt voor het kritische denken

William van Ockham (13^e en 14^e eeuw)

• Tegenover Thomas en de dominicanen had je de school van de franciscanen, met de Engelsman William
• Hij werd door paus Johannes XXII veroordeeld en geëxcommuniceerd en hij stierf in ballingsschap
• Als je iets zonder hypothese kan verklaren, moet je dat ook doen à belangrijk voor het wetenschappelijk onderzoek à hij bereidde het moderne, ontheologische denken voor
• Gods bestaan kan je niet bewijzen, dat moet je geloven filosofie heeft niets met theologie te maken, je moet geen onnodige bewijzen zoeken
• In tegenstelling tot Thomas, die alleen duidelijk onderscheid maakte tussen filosofie en theologie, niettegenstaande hij de filosofie met de christelijke leer verbond, krijgen we met William een radicale scheiding tussen filosofie en scheiding
• De rest van de ME brengt het verval van de scholastiek (schola), die de ME christelijke filosofie vanaf de 9^e eeuw gedomineerd had à de enen houden zich (in het spoor van William) bezig met natuurwetenschappelijk onderzoek en verwerpen de metafysica als onvruchtbaar, terwijl de anderen steeds meer door het irrationele en de mystiek laten beïnvloeden
• Ook de mystiek keert zich af van de politiek en de leer van de officiële kerk en zoekt op basis van persoonlijke ervaringen (visioenen, verschijningen, ingevingen, extase) direct met God in contact te komen
• Voor het gewone volk (dat niets van de in het Latijn gevoerde debatten tussen theologen en filosofen afwist) was het einde van de ME een uiterst verwarde periode: allerlei sekten (geselaards, zwendelaars in relikwieën en aflaten, valse profeten) hadden een groot succes à gaf aanleiding tot het religieuze verzet van de hervorming, het intellectuele protest van de humanisten en het volledige diskrediet van de scholastiek